Psoriasis është një sëmundje inflamatore kronike, imuno-ndërmjetësuar, që prek kryesisht lëkurën, por sot nuk konsiderohet më vetëm një problem dermatologjik. Ajo shihet gjithnjë e më shumë si pjesë e një spektri të quajtur sëmundje psoriatike, i cili mund të përfshijë artikulacionet, metabolizmin, sistemin kardiovaskular dhe shëndetin psikologjik.
Forma më e zakonshme është psoriasis pllakor, i karakterizuar nga pllaka eritematoze të kufizuara mirë dhe të mbuluara me skuama të bardha ose argjendta. Zonat më tipike janë bërrylat, gjunjët, skalpi dhe regjioni lumbosakral, por sëmundja mund të shfaqet pothuajse në çdo pjesë të trupit.
Në vitet e fundit trajtimi i psoriasis ka ndryshuar rrënjësisht. Kuptimi i boshtit IL-23/Th17, biologjikët anti-IL-17 dhe anti-IL-23, inhibitorët selektivë të TYK2 dhe zhvillimi i terapive të reja orale kanë bërë që objektivi modern të mos jetë vetëm “përmirësimi”, por shpesh pastrimi pothuajse i plotë ose i plotë i lëkurës.
Çfarë është psoriasis?
Psoriasis është rezultat i një ndërveprimi kompleks ndërmjet:
- predispozicionit gjenetik;
- sistemit imunitar;
- faktorëve ambientalë;
- metabolizmit;
- mikrobiomës;
- stilit të jetesës.
Në psoriasis, sistemi imunitar aktivizohet në mënyrë jonormale dhe stimulon keratinocitet që të shumohen shumë më shpejt se normalisht.
Në lëkurën e shëndetshme, maturimi dhe zëvendësimi i keratinociteve ndodh gradualisht gjatë disa javëve. Në psoriasis ky proces përshpejtohet ndjeshëm.
Rezultati është trashja e epidermës dhe grumbullimi i qelizave në sipërfaqe, duke krijuar pllakat karakteristike.
Në nivel imunologjik rol të rëndësishëm kanë:
- qelizat dendritike;
- limfocitet T;
- TNF-α;
- IL-23;
- IL-17A;
- IL-17F;
- IL-22.
Boshti IL-23/Th17 është një nga mekanizmat qendrorë të sëmundjes.
A është psoriasis sëmundje autoimune?
Psoriasis përshkruhet më saktë si një sëmundje imuno-ndërmjetësuar, me elemente autoimune.
Termi “autoimune” nuk e përshkruan plotësisht kompleksitetin e procesit, sepse marrin pjesë si imuniteti i lindur, ashtu edhe ai adaptiv.
Sëmundja nuk është infektive.
Psoriasis nuk është ngjitës dhe nuk transmetohet me kontakt fizik.
Pse shfaqet psoriasis?
Nuk ekziston një shkak i vetëm.
Në shumicën e rasteve kemi ndërveprim ndërmjet predispozicionit gjenetik dhe faktorëve nxitës.
Faktorët gjenetikë
Psoriasis ka një komponent të rëndësishëm familjar.
Një nga lidhjet më të njohura gjenetike është regjioni PSORS1, veçanërisht HLA-C*06:02.
Megjithatë, janë identifikuar shumë variante të tjera që ndikojnë në:
- sinjalizimin IL-23/IL-17;
- funksionin e qelizave T;
- inflamacionin;
- barrierën e lëkurës.
Prania e predispozicionit gjenetik nuk do të thotë domosdoshmërisht se sëmundja do të shfaqet.
Cilët faktorë mund ta provokojnë ose përkeqësojnë?
Infeksionet
Veçanërisht infeksionet streptokoksike të fytit lidhen me psoriasis guttata.
Trauma e lëkurës
Prerjet, gërvishtjet, tatuazhet, djegiet dhe irritimi mekanik mund të provokojnë lezione të reja.
Ky fenomen quhet fenomeni Koebner.
Stresi
Stresi psikologjik mund të lidhet me përkeqësime të sëmundjes.
Duhanpirja
Duhanpirja lidhet me inflamacion më të lartë dhe mund të ndikojë negativisht në disa fenotipe të psoriasis.
Alkooli
Konsumi i tepërt mund të lidhet me sëmundje më aktive dhe mund të komplikojë disa trajtime sistemike.
Obeziteti
Obeziteti lidhet me:
- inflamacion sistemik;
- psoriasis më të rëndë;
- rrezik metabolik më të lartë;
- përgjigje më të dobët ndaj disa terapive.
Medikamente
Disa barna mund të provokojnë ose përkeqësojnë psoriasis, si:
- lithium;
- disa beta-bllokues;
- antimalarikët;
- interferonët,
- ndërprerja e papritur e kortikosteroideve sistemike (sidomos për formën pustulare).
Cilat janë format kryesore të psoriasis?
Psoriasis vulgaris (psoriasis pllakor)
Është forma më e zakonshme.
Karakterizohet nga:
- pllaka eritematoze;
- kufij të qartë;
- infiltracion;
- skuama të bardha ose argjendta.
Zonat tipike janë:
- bërrylat;
- gjunjët;
- skalpi;
- shpina;
- regjioni sakral.
Psoriasis guttata
Karakterizohet nga shumë lezione të vogla, zakonisht në trung dhe ekstremitete.
Shfaqet më shpesh te:
- fëmijët;
- adoleshentët;
- të rinjtë.
Shpesh paraprihet nga infeksion streptokoksik.
Psoriasis inversa
Prek kryesisht palosjet:
- aksilat;
- ijët;
- regjionin inframamar;
- palosjet abdominale;
- regjionin intergluteal.
Skuamat mund të jenë minimale për shkak të lagështisë.
Diagnoza diferenciale përfshin:
- kandidiazën;
- intertrigon;
- eritrazmën;
- dermatitin kontaktues.
Psoriasis i skalpit
Skalpi është një nga lokalizimet më të shpeshta.
Mund të shfaqë:
- eritemë;
- skuama;
- kruajtje;
- pllaka që kalojnë vijën e flokëve.
Mund të ngatërrohet me dermatitin seborrheik.
Psoriasis i thonjve
Psoriasis mund të prekë thonjtë e duarve dhe këmbëve.
Shenjat tipike janë:
- pitting;
- onikolizë;
- hiperkeratozë subunguale;
- njolla “oil drop”;
- ndryshime të pllakës së thoit.
Përfshirja e thonjve mund të shoqërohet me rrezik më të lartë për artrit psoriatik.
Duhet bërë diagnoza diferenciale me onikomikozën.
Psoriasis genital
Psoriasis genital mund të ketë ndikim të madh në:
- cilësinë e jetës;
- marrëdhëniet;
- seksualitetin;
- vetëvlerësimin.
Skuamat mund të jenë minimale.
Edhe kur sipërfaqja është e vogël, ndikimi klinik mund të jetë i madh.
Psoriasis palmoplantar
Prek:
- pëllëmbët;
- shputat.
Mund të shkaktojë:
- fisura (çarje);
- dhimbje;
- vështirësi në ecje;
- kufizim të përdorimit të duarve.
Një BSA e vogël nuk do të thotë domosdoshmërisht sëmundje e lehtë.
Psoriasis pustular
Karakterizohet nga pustula sterile.
Mund të jetë:
- e lokalizuar;
- palmoplantare;
- e gjeneralizuar.
Forma e gjeneralizuar mund të shoqërohet me:
- temperaturë;
- inflamacion sistemik;
- çrregullime elektrolitike;
- dehidratim;
- komplikacione sistemike.
Për shpërthimet akute të psoriasis pustular të gjeneralizuar (GPP) ekziston sot edhe një terapi e targetuar: spesolimab, antitrup monoklonal kundër receptorit të IL-36, që përdoret në ambient spitalor.
Psoriasis eritrodermik
Është një formë e rrallë dhe potencialisht serioze.
Mund të përfshijë pjesën më të madhe të sipërfaqes së trupit, zakonisht mbi 90% të BSA.
Komplikacionet përfshijnë:
- humbje lëngjesh;
- çrregullime elektrolitike;
- çrregullim të termorregullimit;
- infeksione;
- instabilitet hemodinamik.
Kur format pustulare dhe eritrodermike janë urgjencë
Kërkohet vlerësim urgjent kur ka:
- eritrodermi të gjerë;
- pustulozë të gjeneralizuar;
- temperaturë;
- hipotension;
- alterim të gjendjes së përgjithshme;
- dehidratim.
Si diagnostikohet psoriasis?
Në shumicën e rasteve diagnoza është klinike.
Vlerësohen:
- morfologjia;
- shpërndarja;
- lokalizimi;
- historia familjare;
- evolucioni;
- përfshirja e thonjve;
- simptomat artikulare.
Biopsia përdoret kur diagnoza mbetet e paqartë.
Diagnozat diferenciale
Duhet të konsiderohen:
- dermatiti seborrheik;
- dermatiti atopik;
- tinea corporis;
- tinea capitis;
- kandidiaza;
- pityriasis rosea;
- lichen planus;
- ekzema numulare;
- lupus kutan;
- sifilizi sekondar;
- pityriasis rubra pilaris;
- limfoma kutane me qeliza T (mycosis fungoides) në raste atipike.
Si matet rëndësia e psoriasis?
Vlerësimi nuk duhet të bëhet vetëm me sy.
BSA
Body Surface Area vlerëson përqindjen e sipërfaqes së trupit të prekur.
Pëllëmba e pacientit me gishtat përdoret shpesh si përafërsisht 1% e sipërfaqes trupore.
PASI
Psoriasis Area and Severity Index vlerëson:
- eritemën;
- infiltracionin;
- skuamimin;
- sipërfaqen e prekur.
Në studime përdoren shpesh:
- PASI 75;
- PASI 90;
- PASI 100.
DLQI
Dermatology Life Quality Index vlerëson ndikimin në cilësinë e jetës.
Psoriasis nuk është vetëm sëmundje e lëkurës
Sot psoriasis konsiderohet një sëmundje inflamatore potencialisht sistemike.
Kjo do të thotë se menaxhimi duhet të përfshijë jo vetëm lezionet e lëkurës, por edhe komorbiditetet.
Artriti psoriatik
Një nga manifestimet më të rëndësishme është artriti psoriatik (PsA).
Duhet pyetur pacienti për:
- dhimbje artikulare;
- ngurtësi në mëngjes;
- ënjtje;
- daktilit;
- entezit;
- dhimbje të thembrës;
- dhimbje inflamatore të shpinës.
Vonesa në diagnozë mund të çojë në dëmtime strukturore.
Komorbiditetet sistemike
Psoriasis, veçanërisht kur është i moderuar ose i rëndë, lidhet me një rrezik më të lartë për disa komorbiditete.
Duhet vlerësuar:
- obeziteti;
- hipertensioni;
- diabeti tip 2;
- dislipidemia;
- sindroma metabolike;
- rreziku kardiovaskular;
- ankthi dhe depresioni.
Menaxhimi i këtyre faktorëve është pjesë e trajtimit modern.
Si trajtohet psoriasis në vitin 2026?
Trajtimi varet nga:
- tipi i psoriasis;
- rëndësia;
- lokalizimi;
- mosha;
- komorbiditetet;
- prania e artritit;
- trajtimet e mëparshme;
- preferencat e pacientit.
Objektivat moderne përfshijnë:
- kontrollin e inflamacionit;
- reduktimin e kruajtjes;
- përmirësimin e cilësisë së jetës;
- PASI 90 ose PASI 100 kur është e realizueshme;
- kontrollin e artritit.
1. Trajtimi topik
Për psoriasis të lehtë, trajtimi topik mbetet baza.
Kortikosteroidet topike
Reduktojnë:
- inflamacionin;
- eritemën;
- kruajtjen;
- infiltracionin.
Përdorimi i zgjatur i preparateve potente mund të shkaktojë:
- atrofi;
- striae;
- telangiektazi.
Analogët e vitaminës D
Një nga më të përdorurit është calcipotriol/calcipotriene.
Kombinimi me betamethasone përdoret gjerësisht në psoriasis të lokalizuar.
Tapinarof
Është terapi topike jo-steroide që vepron në receptorin AhR.
Roflumilast topik
Është inhibitor i PDE4 dhe ka zgjeruar opsionet jo-steroide, sidomos në zona si skalpi.
2. Fototerapia
NB-UVB (ultravjollcë B me brez të ngushtë) mbetet një terapi efektive për psoriasis të përhapur.
3. Terapitë sistemike tradicionale
Methotrexate
Ka ende rol të rëndësishëm, veçanërisht kur ekziston artrit psoriatik. Përdoret një herë në javë, shoqërohet me acid folik dhe është kundërindikuar në shtatzëni.
Monitorohen:
- hemograma;
- funksioni hepatik;
- funksioni renal.
Ciclosporin
Ka veprim të shpejtë, por përdorimi kufizohet nga:
- nefrotoksiciteti;
- hipertensioni;
- ndërveprimet.
Acitretin
Është retinoid sistemik dhe ka teratogjenitet të rëndësishëm. Gratë në moshë riprodhuese duhet të përdorin kontracepsion efektiv gjatë trajtimit dhe për 3 vjet pas ndërprerjes.
4. Apremilast
Apremilast është inhibitor oral i PDE4.
Efektet anësore më të zakonshme mund të përfshijnë:
- diarre;
- nauze;
- humbje peshe;
- cefale.
5. Deucravacitinib dhe TYK2
Deucravacitinib inhibon në mënyrë selektive TYK2.
Ai ndikon në sinjalizimin e:
- IL-23;
- IL-12;
- interferonit tip I.
Ky është një nga zhvillimet më të rëndësishme të terapive orale të targetuara.
6. Terapitë biologjike
Biologjikët kanë transformuar trajtimin e psoriasis të moderuar dhe të rëndë.
Anti-TNF
Përfshijnë:
- adalimumab;
- infliximab;
- etanercept;
- certolizumab pegol.
IL-12/23: ustekinumab
Targeton subunitetin p40 të IL-12 dhe IL-23.
Inhibitorët e IL-17
Përfshijnë:
- secukinumab;
- ixekizumab;
- brodalumab (bllokon receptorin IL-17RA);
- bimekizumab (frenon IL-17A dhe IL-17F).
Inhibitorët e IL-23 (p19)
Përfshijnë:
- guselkumab;
- risankizumab;
- tildrakizumab.
Terapitë orale të targetuara në 2026
Një nga drejtimet më interesante në trajtimin e psoriasis është zhvillimi i terapive orale që targetojnë mekanizma shumë specifikë të inflamacionit.
Këto terapi synojnë të kombinojnë:
- efikasitetin e trajtimit të targetuar;
- komoditetin e administrimit oral;
- aderencën më të mirë;
- mjekësinë e personalizuar.
Në këtë grup përfshihen mekanizma si:
- inhibimi selektiv i TYK2 (deucravacitinib; zasocitinib është në vlerësim nga FDA),
- bllokimi oral i receptorit të IL-23 (icotrokinra, miratuar nga FDA në mars 2026 për të rriturit dhe adoleshentët me psoriasis pllakor të moderuar deri të rëndë).
Disponueshmëria e këtyre barnave ndryshon nga një vend në tjetrin. Në Europë dhe në Shqipëri disa prej tyre mund të mos jenë ende të regjistruara ose të rimbursuara, prandaj zgjedhja bëhet gjithmonë me dermatologun.
Si zgjidhet terapia e duhur?
Nuk ekziston një terapi ideale për çdo pacient.
Duhet të merren parasysh:
- artriti psoriatik;
- sëmundjet inflamatore intestinale;
- infeksionet e përsëritura;
- shpejtësia e dëshiruar e përgjigjes;
- preferenca për injeksione ose terapi orale;
- komorbiditetet;
- historiku i trajtimeve.
Çfarë analizash duhen përpara terapive sistemike dhe biologjike?
Në varësi të medikamentit mund të nevojiten:
- hemogramë;
- ALT/AST;
- kreatininë;
- testim për TB latent;
- hepatit B;
- hepatit C;
- HIV,
- status vaksinimi;
- vlerësim i infeksioneve.
Vaksinimi
Statusi i vaksinimit duhet kontrolluar përpara fillimit të trajtimeve imunosupresive ose biologjike.
Vaksinat e gjalla në përgjithësi shmangen gjatë terapive biologjike dhe imunosupresive, prandaj nevoja për to vlerësohet përpara fillimit të trajtimit.
A mund të kurohet përfundimisht psoriasis?
Aktualisht nuk ekziston një kurë definitive që eliminon predispozicionin biologjik.
Megjithatë, terapitë moderne mund të bëjnë që pacientët të arrijnë:
- lëkurë pothuajse të pastër;
- PASI 90;
- PASI 100;
- kontroll afatgjatë.
A ndihmon dieta?
Nuk ekziston një dietë që shëron psoriasis.
Megjithatë, humbja e peshës te pacientët me obezitet mund të përmirësojë:
- shëndetin metabolik;
- inflamacionin;
- përgjigjen ndaj disa terapive.
Rekomandohet model ushqimor i balancuar, i ngjashëm me dietën mesdhetare.
Shenjat e alarmit (red flags)
Duhet vlerësim urgjent nëse shfaqen:
- eritrodermi;
- pustulozë e gjeneralizuar;
- temperaturë;
- hipotension;
- dehidratim;
- alterim i gjendjes së përgjithshme;
- infeksion serioz;
- inflamacion artikular i rëndë.
Kur duhet referuar te dermatologu?
Referimi rekomandohet kur:
- diagnoza është e pasigurt;
- terapia topike dështon;
- psoriasis është i moderuar ose i rëndë;
- ka përfshirje të skalpit, duarve, shputave, thonjve ose organeve gjenitale me impakt të lartë;
- nevojitet fototerapi;
- nevojitet trajtim sistemik;
- po konsiderohet biologjik.
Nëse dyshohet artrit psoriatik, duhet vlerësim reumatologjik.
Çfarë ka ndryshuar realisht në trajtimin e psoriasis?
Evolucioni terapeutik mund të përmblidhet kështu:
trajtime konvencionale → anti-TNF → IL-12/23 → IL-17 → IL-23 → TYK2 → terapi orale të targetuara
Ky ndryshim është rezultat i kuptimit më të mirë të imunologjisë së sëmundjes.
Psoriasis në vitin 2026
Në të kaluarën PASI 75 konsiderohej sukses i madh.
Sot, në shumë pacientë synohen:
- PASI 90;
- PASI 100;
- kontroll i kruajtjes;
- kontroll i artritit;
- cilësi më e mirë e jetës.
Përmbledhje praktike
| Elementi | Çfarë duhet mbajtur mend |
|---|---|
| Psoriasis | Sëmundje inflamatore kronike |
| Mekanizmi | IL-23/Th17/IL-17 |
| Forma më e zakonshme | Psoriasis pllakor (vulgaris) |
| Diagnoza | Kryesisht klinike |
| Komplikacion i rëndësishëm | Artriti psoriatik |
| Vlerësimi | BSA, PASI, DLQI |
| Trajtimi i lehtë | Topik |
| E moderuar/rëndë | Fototerapi / sistemik / biologjik |
| Terapitë moderne | Anti-IL-17, anti-IL-23, inhibitorët e TYK2 |
| Risi | Terapitë orale të targetuara (icotrokinra, deucravacitinib) |
| Red flags | Eritrodermi, pustulozë, instabilitet sistemik |
Pyetje të shpeshta (FAQ)
A është psoriasis ngjitës?
Jo.
A është sëmundje kronike?
Po.
A mund të zhduket plotësisht?
Mund të arrihet pastrim i plotë gjatë trajtimit, por predispozicioni mbetet.
A lidhet me stresin?
Po, stresi mund të jetë faktor përkeqësues.
A prek artikulacionet?
Po. Artriti psoriatik është një manifestim i rëndësishëm.
A mund të trajtohet pa kortizon?
Po. Ka shumë alternativa topike dhe sistemike.
Cilat janë terapitë moderne?
- anti-IL-17;
- anti-IL-23;
- inhibitorët e TYK2;
- terapi orale të targetuara.
Përfundim
Psoriasis nuk është vetëm një sëmundje e lëkurës. Është një sëmundje inflamatore kronike sistemike, që mund të prekë artikulacionet, metabolizmin, sistemin kardiovaskular dhe shëndetin psikologjik.
Kuptimi i boshtit IL-23/Th17/IL-17 ka transformuar trajtimin.
Biologjikët modernë kanë bërë të mundur nivele shumë të larta të pastrimit të lëkurës, ndërsa terapitë orale të targetuara po hapin një etapë të re.
Qëllimi nuk është vetëm trajtimi i një pllake.
Qëllimi është menaxhimi i personalizuar i gjithë sëmundjes psoriatike.
Referenca
- Griffiths CEM, Armstrong AW, Gudjonsson JE, Barker JNWN. Psoriasis. Lancet. 2021;397(10281):1301–1315.
- Menter A, et al. Joint AAD–NPF guidelines of care for the management and treatment of psoriasis with biologics. J Am Acad Dermatol. 2019;80(4):1029–1072.
- Elmets CA, et al. Joint AAD–NPF guidelines of care for the management and treatment of psoriasis with systemic nonbiologic therapies. J Am Acad Dermatol. 2020;82(6):1445–1486.
- Nast A, et al. EuroGuiDerm Guideline on the systemic treatment of psoriasis vulgaris. J Eur Acad Dermatol Venereol (përditësimi 2023).
- NICE CG153 – Psoriasis: assessment and management (përditësuar 2017).
- NICE TA907 – Deucravacitinib for treating moderate to severe plaque psoriasis (2023).
- Armstrong AW, et al. Deucravacitinib versus placebo and apremilast in moderate to severe plaque psoriasis (POETYK PSO-1). J Am Acad Dermatol. 2023;88(1):29–39.
- Lebwohl MG, et al. Roflumilast cream vs vehicle cream on chronic plaque psoriasis: DERMIS-1 and DERMIS-2. JAMA. 2022;328(11):1073–1084.
- Bachelez H, et al. Trial of spesolimab for generalized pustular psoriasis (Effisayil 1). N Engl J Med. 2021;385:2431–2440.
- U.S. FDA / Johnson & Johnson – Miratimi i Icotyde (icotrokinra) për psoriasis pllakor të moderuar deri të rëndë, mars 2026.
Disclaimer
Ky material ka karakter informues dhe edukativ dhe nuk zëvendëson vizitën, diagnozën ose trajtimin nga dermatologu apo mjeku që ndjek pacientin.
Trajtimi i psoriasis duhet të individualizohet sipas:
- formës së sëmundjes;
- rëndësisë;
- moshës;
- komorbiditeteve;
- historikut të trajtimeve;
- infeksioneve;
- barnave të tjera;
- shtatzënisë;
- preferencave të pacientit.
Terapitë sistemike, biologjike dhe të targetuara duhet të përdoren vetëm nën mbikëqyrje mjekësore.
