Marramendja është një nga ankesat më të zakonshme në praktikën mjekësore. Megjithatë, jo çdo marramendje është e njëjtë dhe jo çdo rast është sindroma vertiginoze.
Disa njerëz thonë:
- “Më duket sikur dhoma po rrotullohet.”
- “Kur kthehem në shtrat, çdo gjë nis të lëvizë.”
- “Nuk mund të ec drejt.”
- “Më merret mendja dhe më duket sikur do të bie.”
- “Kam turbullim dhe ndiej sikur do të humbas ndjenjat.”
Kur pacienti ka ndjesinë sikur ai vetë ose ambienti përreth po rrotullohet, flasim për vertigo. Në shqip, kjo përshkruhet shpesh si marramendje rrotulluese.
Sindroma vertiginoze nuk është një sëmundje e vetme. Ajo është një grup simptomash që mund të shkaktohet nga:
- veshi i brendshëm;
- nervi i ekuilibrit;
- migrena;
- qarkullimi i gjakut në tru;
- sëmundjet neurologjike;
- infeksionet e veshit;
- disa medikamente;
- më rrallë, tumoret ose dëmtimet e kokës.
Në shumicën e rasteve, vertigoja dhe marramendja shkaktohen nga një problem i trajtueshëm i veshit të brendshëm. Megjithatë, një marramendje e papritur dhe e fortë, veçanërisht kur shoqërohet me shenja neurologjike, mund të jetë simptomë e një goditjeje cerebrale dhe kërkon vlerësim të menjëhershëm.
Çfarë është vertigoja?
Vertigoja është ndjesia e rreme e lëvizjes.
Personi mund të ndiejë sikur:
- dhoma po rrotullohet;
- shtrati po lëviz;
- trupi po tërhiqet nga njëra anë;
- dyshemeja po lëkundet;
- po bie edhe pse qëndron i palëvizur.
Vertigoja shpesh shoqërohet me:
- të përziera;
- të vjella;
- djersitje;
- zbehje;
- lëvizje të pavullnetshme të syve;
- pasiguri gjatë ecjes;
- frikë se mos humbet ndjenjat.
Nuk është e domosdoshme që pacienti të ketë të gjitha këto simptoma.
A është çdo marramendje vertigo?
Jo. Fjala “marramendje” përdoret për disa ndjesi të ndryshme.
Marramendja rrotulluese – vertigo
Pacienti ndien sikur ai ose ambienti po rrotullohet. Kjo lidhet më shpesh me veshin e brendshëm ose rrugët vestibulare në tru.
Ndjesia sikur do të humbasësh ndjenjat
Pacienti ndien dobësi, errësim të shikimit, djersë të ftohta ose sikur po i “ikën toka nën këmbë”.
Kjo mund të lidhet me:
- uljen e tensionit arterial;
- dehidratimin;
- hipogliceminë;
- aneminë;
- aritmitë;
- probleme të zemrës;
- efekte të medikamenteve.
Paqëndrueshmëria gjatë ecjes
Pacienti nuk ka gjithmonë rrotullim, por ecën i pasigurt ose devijon nga njëra anë.
Kjo mund të lidhet me:
- neuropatinë;
- dobësinë muskulore;
- sëmundje të cerebelumit;
- probleme të shikimit;
- medikamente qetësuese;
- moshën e avancuar.
Turbullimi ose “mjegulla në kokë”
Kjo ndjesi mund të shfaqet te:
- ankthi;
- hiperventilimi;
- pagjumësia;
- lodhja;
- stresi;
- përdorimi i disa medikamenteve.
Prandaj pyetja më e dobishme nuk është vetëm “A ke marramendje?”, por:
Çfarë ndien saktësisht, kur fillon, sa zgjat dhe çfarë e provokon?
Si e ruan trupi ekuilibrin?
Ekuilibri nuk kontrollohet vetëm nga veshi.
Truri përdor informacion nga tri burime kryesore:
- Veshi i brendshëm, që regjistron lëvizjen dhe pozicionin e kokës.
- Sytë, që tregojnë pozicionin e trupit në raport me ambientin.
- Muskujt, nyjet dhe nervat, që tregojnë pozicionin e trupit dhe të gjymtyrëve.
Brenda veshit të brendshëm ndodhen kanalet gjysmërrethore, utrikuli dhe sakulusi. Këto struktura përmbajnë lëng dhe receptorë shumë të ndjeshëm ndaj lëvizjes.
Kur informacioni nga veshi i djathtë nuk përputhet me informacionin nga veshi i majtë, sytë ose muskujt, truri mund ta interpretojë këtë si lëvizje. Kështu lind vertigoja, marramendja, nistagmusi dhe të përzierat.
Vertigoja periferike dhe vertigoja qendrore
Mjeku duhet të përpiqet të dallojë nëse marramendja vjen nga veshi i brendshëm apo nga truri.
Vertigoja periferike
Shkaktohet nga veshi i brendshëm ose nervi vestibular.
Shkaqet më të zakonshme janë:
- vertigoja pozicionale paroksizmale beninje;
- neuriti vestibular;
- labirintiti;
- sëmundja e Ménière;
- infeksionet e veshit;
- dëmtimi vestibular nga medikamentet;
- dëmtimet pas traumave.
Vertigoja periferike shpesh është e fortë dhe shoqërohet me të përziera ose të vjella. Megjithatë, zakonisht nuk shkakton dobësi të njërës anë të trupit, çrregullim të të folurit ose humbje të vetëdijes.
Vertigoja qendrore
Shkaktohet nga truri, zakonisht nga cerebelumi ose trungu cerebral.
Shkaqet përfshijnë:
- goditjen cerebrale;
- isheminë kalimtare cerebrale;
- migrenën vestibulare;
- sklerozën multiple;
- tumoret;
- hemorragjinë cerebrale;
- sëmundje të tjera neurologjike.
Vertigoja qendrore nuk është gjithmonë më e fortë se vertigoja periferike. Ndonjëherë pacienti ka vetëm marramendje të moderuar, por nuk mund të ecë drejt ose ka çrregullime të lëvizjes së syve.
Sëmundjet më të shpeshta që shkaktojnë vertigo dhe marramendje
1. Vertigoja pozicionale paroksizmale beninje – BPPV
BPPV është një nga shkaqet më të zakonshme të vertigos së vërtetë.
Në veshin e brendshëm ndodhen kristale mikroskopike të karbonatit të kalciumit, të quajtura otokone. Në BPPV, disa prej tyre shkëputen dhe futen në një nga kanalet gjysmërrethore.
Kur pacienti lëviz kokën, kristalet lëvizin në lëngun e kanalit dhe krijojnë një sinjal të gabuar. Truri mendon se koka po rrotullohet më shumë sesa po lëviz në të vërtetë.
Si shfaqet BPPV?
Marramendja ose vertigoja shfaqet zakonisht kur pacienti:
- kthehet nga njëra anë në tjetrën në shtrat;
- shtrihet;
- ngrihet nga shtrati;
- ul kokën;
- shikon lart;
- përkulet për të lidhur këpucët.
Episodi zakonisht zgjat disa sekonda dhe rrallë më shumë se një minutë.
Pacienti mund të ketë të përziera, por zakonisht nuk ka:
- humbje dëgjimi;
- zhurmë të re në vesh;
- dobësi të gjymtyrëve;
- çrregullim të të folurit.
Si diagnostikohet?
Testi më i përdorur është Dix–Hallpike, sidomos për kanalin posterior.
Për kanalin horizontal mund të përdoret testi i rrotullimit në pozicion shtrirë, i njohur si supine roll test.
Gjatë testit mjeku vëzhgon nëse shfaqet vertigoja dhe një lloj karakteristik nistagmusi.
Kur simptomat dhe ekzaminimi janë tipikë për BPPV, zakonisht nuk nevojiten CT, rezonancë magnetike ose analiza të shumta. Udhëzimet rekomandojnë diagnozën me manovra pozicionale dhe shmangien e imazherisë së panevojshme.
Si trajtohet?
BPPV nuk trajtohet kryesisht me tableta. Trajtimi bazë është një manovër që i zhvendos kristalet nga kanali dhe i kthen drejt utrikulit.
Manovrat përfshijnë:
- manovrën Epley;
- manovrën Semont;
- manovrën Lempert;
- manovrën Gufoni;
- ushtrimet Brandt–Daroff në raste të caktuara.
Manovra zgjidhet sipas kanalit dhe anës së prekur.
Barnat kundër marramendjes mund ta qetësojnë përkohësisht pacientin, por nuk i largojnë kristalet nga kanali. Për këtë arsye, përdorimi rutinë dhe i zgjatur i barnave vestibulosupresive në BPPV nuk rekomandohet.
2. Neuriti vestibular
Neuriti vestibular është një humbje e papritur e funksionit të nervit vestibular në njërën anë.
Pacienti mund të zgjohet me marramendje shumë të fortë dhe të ndiejë sikur gjithçka po rrotullohet.
Shenjat karakteristike
- Vertigo e papritur dhe e vazhdueshme.
- Marramendja zgjat shumë orë ose ditë.
- Përkeqësohet kur pacienti lëviz kokën.
- Ka të përziera ose të vjella.
- Pacienti ecën me vështirësi.
- Zakonisht nuk ka humbje të re të dëgjimit.
- Zakonisht nuk ka shenja të tjera neurologjike.
Sipas kritereve të Bárány Society, tabloja tipike përfshin një sindromë vestibulare akute që zgjat të paktën 24 orë, me humbje të funksionit vestibular periferik dhe pa shenja të reja neurologjike ose dëmtim akut të dëgjimit.
Si trajtohet?
Në fazën e parë mund të nevojiten:
- lëngje;
- antiemetikë për të vjellat;
- barna kundër vertigos për një periudhë të shkurtër;
- monitorim, sidomos nëse pacienti nuk ecën ose nuk ushqehet dot.
Kortikosteroidet mund të diskutohen në raste të përzgjedhura, veçanërisht kur pacienti paraqitet herët. Megjithatë, përfitimi i tyre nuk është i njëjtë te çdo pacient dhe duhet të merren parasysh diabeti, hipertensioni, infeksionet, ulçera dhe rreziqet e tjera.
Barnat që shtypin sistemin vestibular nuk duhet të vazhdohen pa nevojë për shumë ditë, sepse mund ta ngadalësojnë përshtatjen e trurit.
Pasi kontrollohen të vjellat, pacienti duhet të fillojë gradualisht:
- të ulet;
- të ngrihet;
- të ecë me ndihmë;
- të kryejë ushtrime vestibulare.
3. Labirintiti
Labirintiti prek jo vetëm sistemin e ekuilibrit, por edhe pjesën e dëgjimit në veshin e brendshëm.
Ai mund të shkaktojë:
- vertigo të vazhdueshme;
- marramendje;
- ulje të dëgjimit;
- zhurmë në njërin vesh;
- të përziera;
- të vjella;
- pasiguri gjatë ecjes.
Dallimi praktik nga neuriti vestibular është se te labirintiti mund të ketë ulje të re të dëgjimit.
Si trajtohet?
Në rastet virale trajtimi është kryesisht simptomatik:
- hidratim;
- kontroll i të vjellave;
- barna vestibulosupresive vetëm për pak ditë;
- mobilizim gradual;
- rehabilitim vestibular.
Nëse dyshohet infeksion bakterial, otit i komplikuar ose mastoidit, pacienti ka nevojë për vlerësim urgjent ORL dhe antibiotikoterapi sipas shkakut.
Humbja e papritur e dëgjimit në njërin vesh është urgjencë ORL, pavarësisht nëse pacienti ka ose jo vertigo.
4. Sëmundja e Ménière
Sëmundja e Ménière është një problem i veshit të brendshëm që shkakton episode të përsëritura vertigoje.
Pacienti zakonisht ka një kombinim të:
- marramendjes rrotulluese;
- uljes së dëgjimit;
- zhurmës në vesh;
- ndjesisë së presionit ose mbushjes në vesh.
Episodet e vertigos zakonisht zgjasin nga rreth 20 minuta deri në disa orë. Udhëzimi i AAO-HNS e përshkruan sëmundjen definite me episode spontane që zgjasin 20 minuta deri në 12 orë, të shoqëruara me humbje dëgjimi sensorineurale dhe simptoma të luhatshme në veshin e prekur. Zhurma ose tringëllima në vesh është shpesh shoqëruese e kësaj sëmundjeje; më shumë për këtë simptomë mund të lexoni në artikullin për tinnitusin.
Ekzaminimet
Pacienti mund të ketë nevojë për:
- ekzaminim ORL;
- audiometri;
- vlerësim vestibular;
- rezonancë magnetike kur dëgjimi është asimetrik ose tabloja nuk është tipike.
Si trajtohet?
Gjatë krizës mund të përdoren barna për:
- vertigon;
- të përzierat;
- të vjellat.
Për kontrollin afatgjatë mund të rekomandohen:
- reduktimi i kripës së tepërt;
- hidratim i rregullt;
- vakte të rregullta;
- kufizimi i kafeinës nëse provokon simptomat;
- shmangia e duhanit;
- betahistina ose diuretikë në pacientë të përzgjedhur;
- rehabilitim vestibular për paqëndrueshmërinë ndërmjet krizave.
Në rastet që nuk kontrollohen, specialisti ORL mund të diskutojë injeksione intratimpanike ose procedura të tjera.
5. Migrena vestibulare
Migrena vestibulare është një shkak i shpeshtë i vertigos dhe marramendjes së përsëritur.
Pacienti nuk është e nevojshme të ketë dhimbje koke gjatë çdo episodi.
Mund të ketë:
- ndjesi rrotullimi;
- lëkundje;
- paqëndrueshmëri;
- të përziera;
- ndjeshmëri ndaj dritës;
- ndjeshmëri ndaj zhurmës;
- përkeqësim nga ekranet;
- aura vizuale;
- histori migrene.
Episodet mund të provokohen nga:
- mungesa e gjumit;
- stresi;
- uria;
- dehidratimi;
- menstruacionet;
- dritat e forta;
- disa ushqime;
- ndryshimet e rutinës.
Si trajtohet?
Trajtimi përfshin:
- gjumë të rregullt;
- hidratim;
- vakte të rregullta;
- aktivitet fizik gradual;
- kontroll të stresit;
- trajtim të krizës së migrenës;
- terapi parandaluese kur episodet janë të shpeshta;
- rehabilitim vestibular kur mbetet paqëndrueshmëri.
Medikamenti parandalues zgjidhet sipas profilit të pacientit dhe sëmundjeve të tjera.
6. Goditja cerebrale
Goditja cerebrale në cerebelum ose trungun cerebral mund të fillojë me vertigo ose marramendje të papritur.
Ndonjëherë pacienti nuk ka paralizë të dukshme, por:
- nuk ecën dot;
- devijon fort nga njëra anë;
- ka shikim të dyfishtë;
- nuk koordinon mirë duart;
- ka lëvizje jonormale të syve;
- ka të folur të paqartë.
Rreziku rritet te pacientët me:
- hipertension;
- diabet;
- fibrilacion atrial;
- dislipidemi;
- duhanpirje;
- goditje cerebrale të mëparshme;
- sëmundje vaskulare.
Megjithatë, mosha e re nuk e përjashton plotësisht goditjen, sidomos kur ka dhimbje të papritur të qafës ose diseksion arterial.
Kur duhet dyshuar?
Dyshimi është i lartë kur vertigoja shoqërohet me:
- dobësi ose mpirje të njërës anë;
- shtrembërim të fytyrës;
- çrregullim të të folurit;
- shikim të dyfishtë;
- vështirësi në gëlltitje;
- dhimbje të fortë të kokës;
- pamundësi për të qëndruar në këmbë;
- humbje të vetëdijes.
Në sindromën vestibulare akute, GRACE-3 rekomandon vlerësimin e modelit kohor dhe ekzaminimin e syve, ekuilibrit dhe sistemit neurologjik nga personel i trajnuar. CT-ja e zakonshme e kokës nuk rekomandohet si test rutinë për të përjashtuar infarktin e hershëm të qarkullimit posterior.
7. Schwannoma vestibulare
Schwannoma vestibulare, e njohur edhe si neurinoma akustike, është një tumor zakonisht beninj i nervit vestibulokoklear.
Mund të shkaktojë:
- ulje graduale të dëgjimit në njërin vesh;
- zhurmë të njëanshme;
- paqëndrueshmëri;
- marramendje;
- më rrallë vertigo të fortë;
- mpirje të fytyrës në tumore më të mëdha.
Ekzaminimet kryesore janë:
- audiometria;
- rezonanca magnetike e trurit dhe kanaleve auditive të brendshme.
Trajtimi mund të jetë monitorim, radiokirurgji ose kirurgji, sipas madhësisë, rritjes së tumorit, moshës dhe dëgjimit.
8. Skleroza multiple dhe sëmundjet neurologjike
Dëmtimet e trungut cerebral ose cerebelumit mund të japin vertigo, paqëndrueshmëri dhe nistagmus.
Shenja që sugjerojnë një shkak neurologjik janë:
- shikimi i dyfishtë;
- dobësia;
- mpirja;
- çrregullimi i koordinimit;
- episode neurologjike të mëparshme;
- neuriti optik;
- çrregullimi i ecjes.
Mund të nevojitet ekzaminim neurologjik dhe rezonancë magnetike.
9. Infeksionet e veshit, mastoiditi dhe kolesteatoma
Problemet e veshit mund të përhapen drejt strukturave të ekuilibrit.
Kërkohet vlerësim ORL kur marramendja ose vertigoja shoqërohet me:
- dhimbje veshi;
- rrjedhje nga veshi;
- temperaturë;
- skuqje ose ënjtje pas veshit;
- ulje dëgjimi;
- dobësi të muskujve të fytyrës.
Trajtimi mund të përfshijë antibiotikë, procedura ORL ose kirurgji, sipas shkakut.
10. Hipotensioni ortostatik
Hipotensioni ortostatik shkakton më shumë ndjesi të fikëti sesa vertigo të vërtetë.
Pacienti ankohet se:
- i errësohen sytë kur ngrihet;
- ndihet i dobët;
- duhet të ulet përsëri;
- mund të humbasë ekuilibrin.
Mund të lidhet me:
- dehidratimin;
- medikamentet antihipertensive;
- diuretikët;
- neuropatinë autonome;
- humbjen e gjakut;
- qëndrimin e gjatë shtrirë.
Ekzaminimi përfshin matjen e tensionit dhe pulsit shtrirë dhe në këmbë.
Trajtimi drejtohet ndaj shkakut dhe rishikimit të medikamenteve.
11. Anemia, hipoglicemia dhe çrregullimet metabolike
Anemia, glukoza e ulët, çrregullimet e elektroliteve dhe dehidratimi mund të japin marramendje, por jo gjithmonë vertigo rrotulluese.
Mund të shoqërohen me:
- dobësi;
- lodhje;
- zbehje;
- djersitje;
- rrahje të shpejta të zemrës;
- uri;
- dridhje;
- turbullim të shikimit.
Analizat zgjidhen sipas simptomave dhe historisë klinike.
12. Aritmitë dhe sëmundjet kardiake
Kur marramendja shoqërohet me:
- palpitacione;
- dhimbje gjoksi;
- humbje të vetëdijes;
- puls të çrregullt;
- vështirësi në frymëmarrje,
duhet menduar edhe për një shkak kardiak.
Mund të nevojiten:
- EKG;
- Holter;
- tension arterial;
- analiza gjaku;
- ekokardiografi sipas rastit.
13. Medikamentet
Disa medikamente mund të japin marramendje, përgjumje ose dëmtim vestibular.
Këtu përfshihen:
- qetësuesit;
- benzodiazepinat;
- disa antiepileptikë;
- disa antihipertensivë;
- diuretikët;
- disa antibiotikë aminoglikozidë;
- disa medikamente kimioterapie;
- kombinimi i shumë barnave te të moshuarit.
Pacienti nuk duhet ta ndërpresë vetë medikamentin, por duhet të konsultojë mjekun për dozën, ndërveprimet dhe funksionin renal.
Si diagnostikohet sindroma vertiginoze?
Diagnoza fillon me historinë klinike.
Mjeku duhet të përcaktojë:
- kur filloi marramendja;
- nëse fillimi ishte i menjëhershëm;
- sa zgjat një episod;
- nëse simptomat janë të vazhdueshme;
- nëse provokohen nga pozicioni;
- nëse ka ulje dëgjimi;
- nëse ka zhurmë në vesh;
- nëse ka simptoma neurologjike;
- nëse pacienti ka faktorë vaskularë;
- cilat medikamente përdor.
Kohëzgjatja mund të orientojë diagnozën
Disa sekonda
Mund të sugjerojë:
- BPPV;
- hipotension ortostatik;
- çrregullime të shkurtra të ritmit.
Minuta deri në disa orë
Mund të lidhet me:
- migrenën vestibulare;
- sëmundjen e Ménière;
- TIA;
- aritmi;
- hipoglicemi.
Shumë orë ose ditë
Mund të sugjerojë:
- neurit vestibular;
- labirintit;
- goditje cerebrale;
- migrenë vestibulare të zgjatur.
Ekzaminimi klinik
Ekzaminimi mund të përfshijë:
- tensionin arterial;
- matjen ortostatike;
- pulsin;
- saturimin;
- glukozën;
- ekzaminimin e veshit;
- vlerësimin e dëgjimit;
- lëvizjet e syve;
- nistagmusin;
- nervat kranialë;
- forcën e gjymtyrëve;
- ndjeshmërinë;
- koordinimin;
- ecjen;
- testin Dix–Hallpike;
- supine roll test;
- testin e impulsit të kokës.
Testi HINTS
HINTS përfshin:
- Head Impulse;
- Nystagmus;
- Test of Skew.
Ky ekzaminim mund të jetë shumë i dobishëm te pacienti me sindromë vestibulare akute të vazhdueshme dhe nistagmus spontan.
Megjithatë, nuk është test për çdo marramendje dhe nuk duhet përdorur pa trajnim. Interpretimi i gabuar mund të mos zbulojë një goditje cerebrale. GRACE-3 rekomandon përdorimin e tij nga profesionistë të trajnuar.
Cilat analiza mund të nevojiten?
Jo çdo pacient ka nevojë për të gjitha analizat.
Sipas situatës mund të kërkohen:
- hemograma;
- glukoza;
- elektrolitet;
- kreatinina;
- funksioni hepatik;
- TSH;
- vitamina B12;
- markerët inflamatorë;
- testet e shtatzënisë kur është e përshtatshme.
Analizat ndihmojnë kur dyshohet:
- anemi;
- infeksion;
- hipoglicemi;
- dehidratim;
- çrregullim metabolik;
- efekt medikamentoz.
Kur nevojitet audiometria?
Audiometria rekomandohet kur ka:
- ulje dëgjimi;
- zhurmë në vesh;
- ndjesi presioni;
- dyshim për Ménière;
- dëgjim të ndryshëm ndërmjet dy veshëve;
- dyshim për schwannomë vestibulare.
Kur nevojitet CT ose rezonanca magnetike?
CT e kokës
CT-ja mund të jetë e dobishme kur dyshohet:
- hemorragji cerebrale;
- traumë e kokës;
- frakturë;
- problem kockor;
- mastoidit ose komplikacion ORL.
Një CT normale nuk e përjashton mirë një infarkt të vogël dhe të hershëm të cerebelumit ose trungut cerebral.
Rezonanca magnetike
Rezonanca magnetike mund të nevojitet kur dyshohet:
- goditje cerebrale e qarkullimit posterior;
- tumor;
- sklerozë multiple;
- dëmtim i cerebelumit;
- dëmtim i trungut cerebral;
- humbje asimetrike e dëgjimit;
- vertigo e vazhdueshme pa shpjegim të qartë periferik.
Edhe një rezonancë shumë e hershme mund të mos tregojë çdo infarkt të vogël. Nëse dyshimi klinik vazhdon, pacienti duhet rivlerësuar.
Ndihma e parë gjatë një krize vertigoje
Kur fillon marramendja rrotulluese:
- Pacienti duhet të ulet ose të shtrihet menjëherë.
- Nuk duhet të ecë pa ndihmë.
- Koka duhet të lëvizet ngadalë.
- Shikimi mund të përqendrohet në një objekt të palëvizshëm.
- Ambienti duhet të jetë i qetë dhe me dritë të butë.
- Nëse pacienti vjell, duhet kthyer anash.
- Mund të jepen gllënjka të vogla uji vetëm kur është plotësisht i vetëdijshëm dhe gëlltit normalisht.
- Nuk duhet të drejtojë automjetin.
- Nuk duhet të ngjisë shkallë.
- Duhet kontrolluar nëse ka dobësi, mpirje, çrregullim të të folurit ose shikim të dyfishtë.
Nëse dyshohet goditje cerebrale, duhet shënuar ora kur pacienti ishte për herë të fundit pa simptoma dhe duhet thirrur urgjenca.
Manovrat e qafës nuk duhen kryer në mënyrë të pakontrolluar te pacientët me:
- traumë;
- dhimbje të fortë të qafës;
- sëmundje cervikale të rëndë;
- shenja neurologjike;
- diagnozë të paqartë.
Kur vertigoja dhe marramendja janë urgjencë?
Kërkohet vlerësim urgjent kur shfaqet:
- dobësi ose mpirje e njërës anë;
- shtrembërim i fytyrës;
- çrregullim i të folurit;
- shikim i dyfishtë;
- humbje e shikimit;
- pamundësi për të qëndruar në këmbë;
- dhimbje e fortë dhe e re e kokës;
- dhimbje e fortë e qafës;
- humbje e vetëdijes;
- dhimbje gjoksi;
- puls shumë i shpejtë ose i çrregullt;
- të vjella të pandalshme;
- temperaturë dhe ngurtësim i qafës;
- humbje e papritur e dëgjimit;
- vertigo pas traumës së kokës;
- përkeqësim progresiv.
Intensiteti i vertigos nuk tregon gjithmonë rrezikun. Një BPPV beninje mund të shkaktojë marramendje dramatike, ndërsa një goditje e vogël cerebrale mund të japë simptoma më pak të forta.
Medikamentet kundër vertigos
Medikamentet mund të ndihmojnë përkohësisht në kontrollin e:
- vertigos;
- të përzierave;
- të vjellave;
- ankthit të rëndë gjatë krizës.
Mund të përdoren, sipas diagnozës dhe gjendjes së pacientit:
- antihistaminikë vestibulosupresivë;
- antiemetikë;
- betahistinë në indikacione të caktuara;
- benzodiazepina vetëm në raste të përzgjedhura dhe për periudhë të shkurtër.
Këto barna mund të shkaktojnë:
- përgjumje;
- turbullim;
- tharje të gojës;
- ulje të tensionit;
- konfuzion;
- rritje të rrezikut për rrëzim.
Rreziku është më i lartë te të moshuarit dhe kur kombinohen disa barna qetësuese.
Barnat kundër vertigos nuk duhet të përdoren automatikisht për periudha të gjata. Në BPPV nuk korrigjojnë kristalet, ndërsa pas neuritit vestibular mund të ngadalësojnë kompensimin nëse përdoren gjatë.
Lexo më shumë: terapia me cinarizinë dhe dimenhidrinat për vertigon vestibulare dhe Vestanol për marramendjen dhe tinnitusin.
Rehabilitimi vestibular
Rehabilitimi vestibular është një program ushtrimesh që ndihmon trurin të përshtatet me sinjalet e ndryshuara të ekuilibrit.
Ai mund të përfshijë:
- fokusimin e shikimit gjatë lëvizjes së kokës;
- ushtrime ekuilibri;
- ecje të kontrolluar;
- ndryshim drejtimi;
- ekspozim gradual ndaj lëvizjeve që provokojnë marramendje;
- ushtrime për reduktimin e rrezikut të rrëzimit.
Rehabilitimi mund të jetë veçanërisht i dobishëm:
- pas neuritit vestibular;
- pas labirintitit;
- në dëmtimin vestibular kronik;
- pas disa ndërhyrjeve ORL;
- në paqëndrueshmërinë e vazhdueshme.
Ushtrimet duhet të përshtaten me diagnozën, moshën dhe aftësinë për të qëndruar në këmbë.
A mund të parandalohet marramendja?
Jo çdo lloj vertigoje mund të parandalohet, por mund të ndihmojnë:
- hidratimi i rregullt;
- ngritja ngadalë nga shtrati;
- kontrolli i tensionit arterial;
- kontrolli i diabetit;
- trajtimi i dislipidemisë;
- gjumi i rregullt;
- vakte të rregullta;
- shmangia e përdorimit të panevojshëm të qetësuesve;
- rishikimi i medikamenteve te të moshuarit;
- trajtimi i infeksioneve të veshit;
- rehabilitimi vestibular;
- menaxhimi i migrenës;
- eliminimi i pengesave që rrisin rrezikun e rrëzimit.
15 pyetje të shpeshta për vertigon dhe marramendjen
1. A janë vertigoja dhe marramendja e njëjta gjë?
Jo plotësisht. Marramendja është një term i gjerë, ndërsa vertigoja është një lloj i veçantë marramendjeje ku pacienti ndien sikur ai ose ambienti po rrotullohet.
2. Cili është shkaku më i shpeshtë i vertigos?
Një nga shkaqet më të shpeshta është BPPV, e shkaktuar nga zhvendosja e kristaleve të vogla brenda veshit të brendshëm.
3. Si kuptohet se marramendja vjen nga veshi?
Vertigoja që provokohet nga kthimi në shtrat, shoqërohet me zhurmë në vesh ose ulje dëgjimi, mund të vijë nga veshi. Megjithatë, diagnoza kërkon ekzaminim.
4. Sa zgjat zakonisht vertigoja pozicionale?
Çdo episod zakonisht zgjat disa sekonda dhe rrallë më shumë se një minutë, megjithëse mund të përsëritet disa herë.
5. A mund të shkaktojë qafa vertigo?
Problemet e qafës mund të shoqërohen me paqëndrueshmëri ose marramendje, por vertigoja cervikogjene është diagnozë përjashtimi. Fillimisht duhen përjashtuar shkaqet vestibulare, neurologjike dhe vaskulare.
6. A shkakton tensioni i lartë vertigo?
Hipertensioni kronik zakonisht nuk është shkaku i drejtpërdrejtë i vertigos, por është faktor rreziku për goditje cerebrale. Ulja e tensionit, sidomos gjatë ngritjes, mund të shkaktojë ndjesi të fikëti.
7. A mund të jetë marramendja nga anemia?
Po. Anemia mund të shkaktojë dobësi, lodhje, rrahje të shpejta të zemrës dhe marramendje. Zakonisht nuk jep ndjesinë tipike të rrotullimit.
8. A mund të jetë vertigoja shenjë e goditjes cerebrale?
Po. Sidomos kur fillon papritur dhe shoqërohet me vështirësi në ecje, shikim të dyfishtë, dobësi, mpirje ose çrregullim të të folurit.
9. A e shërojnë tabletat BPPV-në?
Jo. Tabletat mund të ulin përkohësisht të përzierat dhe marramendjen, por nuk i kthejnë kristalet në pozicionin e tyre. Trajtimi bazë janë manovrat e ripozicionimit.
10. A mund ta kryej vetë manovrën Epley?
Mund të përdoret në shtëpi vetëm pasi është konfirmuar se bëhet fjalë për BPPV dhe është përcaktuar ana e prekur. Nuk rekomandohet pa vlerësim kur ka dhimbje qafe, traumë, probleme vaskulare ose simptoma neurologjike.
11. A mund të shkaktojë ankthi marramendje?
Po. Ankthi mund të shkaktojë marramendje, lëkundje, turbullim dhe hiperventilim. Megjithatë, një simptomë e re nuk duhet t’i atribuohet automatikisht ankthit pa një vlerësim bazë.
12. Kur duhet bërë rezonanca magnetike?
Rezonanca mund të nevojitet kur ka shenja neurologjike, humbje asimetrike të dëgjimit, dyshim për goditje, tumor, sklerozë multiple ose vertigo të vazhdueshme pa shkak të qartë.
13. A është humbja e dëgjimit me vertigo urgjencë?
Humbja e papritur e dëgjimit në njërin vesh kërkon vlerësim urgjent ORL, sidomos kur shoqërohet me vertigo, zhurmë në vesh ose ndjesi presioni.
14. A duhet të qëndroj në shtrat derisa të kalojë vertigoja?
Gjatë krizës së fortë duhet të qëndroni të sigurt dhe të shmangni rrëzimin. Megjithatë, qëndrimi i zgjatur në shtrat pas neuritit vestibular mund të ngadalësojë rikuperimin. Mobilizimi gradual rekomandohet pasi kontrollohen simptomat akute.
15. A shërohet sindroma vertiginoze?
Shumica e shkaqeve mund të trajtohen ose të kontrollohen mirë. BPPV shpesh përmirësohet pas manovrave, neuriti vestibular përmirësohet gradualisht dhe migrena vestibulare ose Ménière mund të kontrollohen me trajtim të përshtatur.
Përfundim
Sindroma vertiginoze nuk është një diagnozë e vetme.
Për të kuptuar shkakun e vertigos dhe marramendjes, duhet vlerësuar:
- si filloi;
- sa zgjat;
- çfarë e provokon;
- nëse ka ulje dëgjimi;
- nëse ka zhurmë në vesh;
- nëse pacienti mund të ecë;
- nëse ka shenja neurologjike;
- nëse përdor medikamente;
- nëse ka faktorë rreziku vaskular.
Vertigoja e shkurtër që shfaqet gjatë kthimit në shtrat sugjeron shpesh BPPV. Vertigoja e vazhdueshme për shumë orë ose ditë mund të lidhet me neuritin vestibular, por një goditje cerebrale duhet përjashtuar kur tabloja nuk është tipike. Vertigoja me humbje të papritur të dëgjimit kërkon vlerësim të shpejtë ORL.
Qëllimi i trajtimit nuk është vetëm të qetësojë marramendjen me tableta, por të identifikojë dhe trajtojë shkakun e saj.
Referencat kryesore
- Society for Academic Emergency Medicine. GRACE-3: Acute Dizziness and Vertigo in the Emergency Department.
- American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery Foundation. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo.
- American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery Foundation. Clinical Practice Guideline: Ménière’s Disease.
- Bárány Society. Diagnostic Criteria for Acute Unilateral Vestibulopathy/Vestibular Neuritis.
- Bárány Society. International Classification of Vestibular Disorders.
Shënim i rëndësishëm
Ky artikull ka qëllim informues dhe edukativ. Ai nuk zëvendëson ekzaminimin, diagnozën ose trajtimin nga mjeku. Marramendja e papritur e shoqëruar me dobësi, mpirje, çrregullim të të folurit, shikim të dyfishtë, paaftësi për të ecur, humbje të vetëdijes ose humbje të papritur të dëgjimit kërkon vlerësim urgjent.
