Lija e dhenve – Varicela (Chickenpox): simptomat, trajtimi dhe shenjat e alarmit

Lija e dhenve, e njohur në mjekësi si varicela dhe në anglisht si chickenpox, është një infeksion viral shumë ngjitës. Ajo prek më shpesh fëmijët, por mund të shfaqet edhe te adoleshentët dhe të rriturit.

Shenja më karakteristike është një skuqje e lëkurës me flluska të vogla që kruhen. Tek shumica e fëmijëve të shëndetshëm, sëmundja kalon pa komplikacione dhe përmirësohet brenda një deri në dy javësh.

Megjithatë, lija e dhenve mund të jetë më serioze te:

• të porsalindurit;
• gratë shtatzëna;
• të rriturit;
• personat me imunitet të dobësuar;
• pacientët që marrin kortikosteroide, kimioterapi ose trajtime imunosupresive.

Çfarë është lija e dhenve?

Lija e dhenve shkaktohet nga virusi Varicella-zoster (Varicella-zoster virus – VZV).

Kur një person infektohet për herë të parë me këtë virus, shfaqet varicela. Pas shërimit, virusi nuk zhduket plotësisht nga organizmi. Ai qëndron i fjetur në rrënjët nervore dhe mund të riaktivizohet vite më vonë, duke shkaktuar herpes zosterin (shingles), të njohur në popull edhe si “zjarri i natës”.

Lija e dhenve është shumë ngjitëse. Një fëmijë mund ta transmetojë virusin edhe përpara se prindërit të kuptojnë se ka filluar sëmundja.

Si transmetohet lija e dhenve?

Virusi përhapet shumë lehtë nga një person te tjetri.

Transmetimi mund të ndodhë:

• nëpërmjet ajrit gjatë kollitjes, teshtitjes ose frymëmarrjes;
• nga kontakti i drejtpërdrejtë me lëngun e flluskave;
• nga kontakti me lezionet e një personi që ka herpes zoster;
• gjatë qëndrimit të afërt në të njëjtën dhomë me një person të infektuar.

Një person me varicelë është zakonisht ngjitës:

• rreth 1–2 ditë përpara se të shfaqet skuqja;
• gjatë ditëve kur vazhdojnë të dalin flluska të reja;
• deri kur të gjitha flluskat janë tharë dhe janë kthyer në kore.

Në shumicën e rasteve, periudha ngjitëse përfundon rreth 5–7 ditë pas fillimit të skuqjes. Megjithatë, te personat me imunitet të dobësuar mund të zgjasë më shumë.

Sa është periudha e inkubacionit?

Pas kontaktit me virusin, simptomat nuk shfaqen menjëherë.

Periudha e inkubacionit (incubation period) është zakonisht 10–21 ditë, më shpesh rreth 14–16 ditë.

Cilat janë simptomat e lisë së dhenve?

Te disa fëmijë, skuqja është shenja e parë. Te të tjerë, një ose dy ditë më herët mund të shfaqen:

• temperaturë;
• lodhje;
• mungesë oreksi;
• dhimbje koke;
• këputje trupore;
• irritim;
• dhimbje fyti;
• gjendje e përgjithshme jo e mirë.

Te fëmijët e vegjël, simptomat zakonisht janë të lehta.

Te adoleshentët dhe të rriturit, temperatura, dobësia dhe skuqja mund të jenë më të theksuara.

Si duket skuqja e varicelës?

Skuqja e lisë së dhenve ndryshon nga një ditë në tjetrën.

Ajo kalon zakonisht në këto faza:

1. Fillojnë njolla të vogla të kuqe.
2. Njollat ngrihen pak mbi lëkurë.
3. Më pas shndërrohen në flluska të vogla me lëng.
4. Flluskat çahen ose thahen.
5. Në fund mbulohen me kore.

Një shenjë shumë tipike është se në të njëjtën pjesë të trupit mund të shihen njëkohësisht:

• njolla të kuqe;
• puçrra të ngritura;
• flluska me lëng;
• kore të thata.

Kjo ndodh sepse lezionet dalin në disa valë, jo të gjitha në të njëjtën kohë.

Skuqja zakonisht fillon në:

• fytyrë;
• skalp;
• kraharor;
• shpinë;
• bark.

Më pas mund të përhapet në krahë, këmbë, gojë, qepalla dhe zonën gjenitale.

Zakonisht skuqja është më e dendur në trung sesa në duar dhe këmbë.

Si vendoset diagnoza?

Në shumicën e rasteve, mjeku e vendos diagnozën duke parë skuqjen dhe duke pyetur për simptomat dhe kontaktet me persona të infektuar.

Gjatë vizitës vlerësohen:

• mënyra si ka filluar sëmundja;
• temperatura;
• shpërndarja e skuqjes;
• prania e flluskave në faza të ndryshme;
• kontakti me një person me varicelë;
• gjendja e përgjithshme e pacientit.

Kur nevojiten analiza?

Në një rast tipik, analizat zakonisht nuk janë të nevojshme.

Konfirmimi laboratorik mund të kërkohet:

• kur skuqja nuk është tipike;
• te personat e vaksinuar me pak elemente;
• gjatë shtatzënisë;
• te pacientët me imunitet të dobësuar;
• kur dyshohet për komplikacione;
• kur duhet dalluar nga sëmundje të tjera të lëkurës.

Testi më i përdorur është PCR për virusin Varicella-zoster (VZV PCR), i marrë nga lëngu i flluskës, baza e lezionit ose korja.

Me çfarë sëmundjesh mund të ngatërrohet?

Lija e dhenve mund të ngatërrohet me:

• sëmundjen dorë–këmbë–gojë (hand, foot and mouth disease);
• impetigon (impetigo);
• pickimet e insekteve;
• zgjeben (scabies);
• reaksionet alergjike;
• reaksionet ndaj medikamenteve;
• herpes simplex;
• herpes zosterin (shingles);
• molluscum contagiosum;
• ekzemën e infektuar;
• infeksione të tjera virale me skuqje.

Prania e flluskave në faza të ndryshme dhe shpërndarja më e madhe në trung dhe skalp e bëjnë varicelën më të mundshme.

Si trajtohet lija e dhenve?

Në shumicën e fëmijëve të shëndetshëm, lija e dhenve nuk kërkon një trajtim specifik antiviral.

Trajtimi synon:

• uljen e temperaturës;
• qetësimin e kruarjes;
• parandalimin e dehidratimit;
• mbrojtjen e lëkurës;
• parandalimin e infeksionit bakterial.

Lëngjet dhe pushimi

Fëmija duhet të pijë lëngje rregullisht.

Mund të përdoren:

• ujë;
• qumësht sipas moshës;
• supë;
• lëngje të freskëta;
• solucione rehidratuese orale, kur ka marrje të dobët të lëngjeve.

Nëse ka flluska në gojë, ushqimet pikante, të kripura ose shumë acide mund të shkaktojnë dhimbje.

Në këto raste mund të ndihmojnë:

• ushqimet e buta;
• kos;
• pure;
• supë e vakët;
• pije të freskëta.

Trajtimi i temperaturës

Për temperaturën ose dhimbjen mund të përdoret paracetamoli (paracetamol/acetaminophen), sipas peshës, moshës dhe këshillës së mjekut.

A mund të përdoret ibuprofeni?

Përdorimi i ibuprofenit (ibuprofen) gjatë varicelës zakonisht shmanget, përveç rasteve kur rekomandohet drejtpërdrejt nga mjeku.

Ai është lidhur me një rrezik të shtuar për infeksione të rënda të lëkurës dhe indeve të buta.

Aspirina duhet shmangur plotësisht

Aspirina (aspirin) nuk duhet t’u jepet fëmijëve dhe adoleshentëve me varicelë.

Ajo lidhet me rrezikun e sindromës Reye (Reye syndrome), një komplikacion i rrallë, por shumë serioz që mund të prekë trurin dhe mëlçinë.

Si qetësohet kruarja?

Kruarja mund të jetë pjesa më bezdisëse e sëmundjes.

Mund të ndihmojnë:

• banja me ujë të vakët ose pak të freskët;
• veshje të lirshme prej pambuku;
• mbajtja e dhomës jo shumë të ngrohtë;
• locioni me kalaminë (calamine lotion);
• prerja e thonjve shkurt;
• doreza të buta gjatë natës te fëmijët e vegjël;
• antihistaminikët oralë (oral antihistamines), vetëm pas këshillimit me mjekun ose farmacistin.

Fëmija duhet të inkurajohet të mos i kruajë flluskat, sepse kjo rrit rrezikun e infeksionit dhe të shenjave në lëkurë.

A mund të lahet fëmija?

Fëmija me varicelë mund të lahet pasi të ketë kaluar faza vezikulare (dalja e flluskave të reja). Për të shmangur ndonjë komplikacion nga uji i ndotur ose çarja e flluskave, preferohet që fëmija të mos bëjë banjë gjatë 3 ditëve të para pas shfaqjes së skuqjes.

Larja nuk i shton flluskat dhe nuk e përhap sëmundjen në pjesë të tjera të trupit.

Rekomandohet:

• ujë i vakët;
• sapun i butë pa parfum;
• shmangie e ujit shumë të nxehtë;
• shmangie e sfungjerëve të ashpër;
• tharje me prekje të lehta;
• ndërrim i rregullt i rrobave dhe çarçafëve.

Higjiena e mirë ndihmon në uljen e rrezikut të infeksionit bakterial.

Kur përdoren antiviralët?

Antiviralët si acikloviri (acyclovir) ose valacikloviri (valacyclovir) nuk janë të nevojshëm për çdo fëmijë të shëndetshëm.

Ata mund të konsiderohen te:

• adoleshentët;
• të rriturit;
• personat me sëmundje kronike të mushkërive;
• personat me sëmundje kronike të lëkurës;
• pacientët që marrin kortikosteroide;
• pacientët me imunitet të dobësuar;
• personat me forma më të rënda të sëmundjes.

Trajtimi antiviral është më efektiv kur fillohet herët, idealisht brenda 24 orëve të para nga shfaqja e skuqjes.

Në rastet e rënda mund të nevojitet aciklovir intravenoz (intravenous acyclovir) dhe trajtim në spital.

Antiviralët duhet të përdoren vetëm me rekomandimin e mjekut.

A përdoren antibiotikët?

Jo. Antibiotikët nuk veprojnë kundër virusit që shkakton lijën e dhenve.

Ata përdoren vetëm nëse flluskat infektohen me baktere.

Shenjat e një infeksioni bakterial mund të jenë:

• skuqje e fortë rreth flluskës;
• ënjtje;
• dhimbje;
• nxehtësi lokale;
• sekrecion me qelb;
• erë e pakëndshme;
• temperaturë që rikthehet pas përmirësimit;
• përkeqësim i gjendjes së përgjithshme.

Në këto raste duhet kontaktuar mjeku.

Shenjat e alarmit

Në shumicën e fëmijëve sëmundja kalon lehtë. Megjithatë, disa shenja kërkojnë vlerësim urgjent.

Kontaktoni menjëherë mjekun ose urgjencën kur shfaqen:

• vështirësi në frymëmarrje;
• frymëmarrje e shpejtë;
• dhimbje gjoksi;
• përgjumje e pazakontë;
• vështirësi për ta zgjuar fëmijën;
• konfuzion;
• konvulsione;
• dhimbje koke shumë e fortë;
• qafë e ngrirë;
• ecje e pasigurt ose humbje ekuilibri;
• të vjella të përsëritura;
• mospranim i lëngjeve;
• urinim shumë i rrallë;
• gojë e thatë dhe mungesë lotësh;
• flluska në sy ose pranë syrit;
• dhimbje syri;
• turbullim të shikimit;
• temperaturë që vazhdon ose rikthehet;
• njolla të kuqe ose vjollcë që nuk zbardhen kur shtypen;
• flluska shumë të skuqura, të dhimbshme ose me qelb.

Cilat janë komplikacionet?

Komplikacionet janë të rralla te fëmijët e shëndetshëm, por mund të ndodhin.

Infeksioni bakterial i lëkurës

Ky është një nga komplikacionet më të zakonshme.

Mund të ndodhë kur fëmija i kruan flluskat dhe dëmton lëkurën.

Bakteret më të zakonshme janë:

• Staphylococcus aureus;
• Streptococcus pyogenes.

Në raste të rralla, infeksioni mund të përhapet më thellë në lëkurë dhe në indet përreth.

Pneumonia nga varicela

Pneumonia nga varicela (varicella pneumonia) shfaqet më shpesh te:

• të rriturit;
• gratë shtatzëna;
• duhanpirësit;
• personat me imunitet të dobësuar.

Shenjat përfshijnë:

• kollë;
• vështirësi në frymëmarrje;
• dhimbje gjoksi;
• ulje të oksigjenit;
• përkeqësim të shpejtë.

Komplikacionet neurologjike

Në raste të rralla, virusi mund të prekë sistemin nervor.

Mund të shkaktojë:

• inflamacion të trurit (encephalitis);
• inflamacion të trurit të vogël (cerebellitis);
• ecje të pasigurt (ataxia);
• meningjit (meningitis);
• konvulsione.

Një fëmijë që humbet ekuilibrin ose bëhet shumë i përgjumur duhet të vlerësohet urgjentisht.

Komplikacione të tjera

Më rrallë mund të shfaqen:

• hepatit (hepatitis);
• inflamacion i muskulit të zemrës (myocarditis);
• ulje e trombociteve (thrombocytopenia);
• dëmtim i veshkave;
• infeksion i përhapur;
• sindroma Reye.

Kush rrezikon më shumë?

Lija e dhenve mund të jetë më e rëndë te:

• të porsalindurit;
• foshnjat shumë të vogla;
• adoleshentët;
• të rriturit;
• gratë shtatzëna pa imunitet;
• personat me kancer;
• pacientët që marrin kimioterapi;
• pacientët pas transplantit;
• personat me HIV dhe imunitet të ulët;
• personat që marrin kortikosteroide në doza të larta;
• pacientët që përdorin barna biologjike;
• personat me sëmundje kronike të mushkërive.

Këta pacientë duhet të kontaktojnë mjekun sapo të kenë pasur kontakt me një person me varicelë, pa pritur shfaqjen e flluskave.

Lija e dhenve gjatë shtatzënisë

Varicela gjatë shtatzënisë duhet marrë seriozisht.

Një grua shtatzënë duhet të kontaktojë menjëherë obstetrin ose mjekun nëse:

• ka pasur kontakt me një person me varicelë;
• nuk e di nëse e ka kaluar më parë;
• nuk është vaksinuar;
• ka temperaturë dhe skuqje të dyshimtë.

Gruaja shtatzënë nuk duhet të shkojë pa paralajmërim në një dhomë pritjeje, sepse mund të infektojë gra të tjera shtatzëna, foshnja ose pacientë me imunitet të dobët.

Sipas rastit mund të nevojiten:

• analiza për antitrupat ndaj VZV;
• imunoglobulinë specifike;
• trajtim antiviral;
• monitorim i shtatzënisë.

Vaksina kundër varicelës nuk bëhet gjatë shtatzënisë.

Çfarë duhet bërë pas kontaktit me një person të infektuar?

Pas kontaktit duhet vlerësuar nëse personi ka imunitet.

Imuniteti mund të jetë i pranishëm kur personi:

• e ka kaluar varicelën më parë;
• ka marrë vaksinën;
• ka analiza që tregojnë antitrupa;
• ka pasur herpes zoster të konfirmuar nga mjeku.

Personat pa imunitet mund të përfitojnë nga vaksina pas ekspozimit, nëse nuk kanë kundërindikacione.

Vaksina është më e dobishme kur bëhet sa më shpejt, idealisht brenda 3–5 ditëve pas kontaktit.

Te personat me rrezik të lartë që nuk mund të vaksinohen mund të përdoret imunoglobulina kundër Varicella-zosterit (Varicella-zoster immune globulin).

Vaksina kundër lisë së dhenve

Vaksina kundër varicelës (varicella vaccine) është mënyra më e mirë për të parandaluar sëmundjen dhe komplikacionet e saj.

Ajo mund të jepet:

• si vaksinë vetëm kundër varicelës;
• si vaksinë e kombinuar kundër fruthit, shytave, rubeolës dhe varicelës (MMRV vaccine).

Në vendet ku vaksina përfshihet në kalendarin rutinë, zakonisht përdoren dy doza.

Skema e zakonshme është:

• doza e parë në moshën 12–15 muaj;
• doza e dytë në moshën 4–6 vjeç.

Fëmijët më të mëdhenj, adoleshentët dhe të rriturit pa imunitet mund të kenë nevojë për dy doza.

Skema mund të ndryshojë sipas kalendarit kombëtar të vaksinimit.

Edhe një person i vaksinuar mund të infektohet, por zakonisht sëmundja është shumë më e lehtë, me më pak flluska dhe rrezik më të ulët komplikacionesh.

Kush nuk duhet ta marrë vaksinën pa këshillë specialistike?

Vaksina zakonisht nuk rekomandohet:

• gjatë shtatzënisë;
• te personat me imunosupresion të rëndë;
• gjatë kimioterapisë;
• te personat me reaksion të rëndë alergjik ndaj një doze të mëparshme;
• gjatë një sëmundjeje akute të moderuar ose të rëndë.

Në raste të caktuara të imunosupresionit të lehtë, vaksina mund të konsiderohet, por vetëm pas vlerësimit specialistik.

Kur mund të kthehet fëmija në kopsht ose shkollë?

Fëmija duhet të qëndrojë në shtëpi derisa të mos jetë më ngjitës.

Ai mund të kthehet kur:

• nuk po dalin më flluska të reja;
• të gjitha flluskat janë tharë;
• të gjitha lezionet janë kthyer në kore;
• nuk ka temperaturë;
• gjendja e përgjithshme është përmirësuar.

Kjo zakonisht ndodh rreth pesë deri në shtatë ditë pas fillimit të skuqjes.

Fëmija duhet të shmangë kontaktin me:

• gratë shtatzëna pa imunitet;
• të porsalindurit;
• pacientët me kancer;
• personat që marrin kimioterapi;
• personat me imunitet të dobësuar.

A mbeten shenja në lëkurë?

Në shumicën e rasteve, flluskat shërohen pa lënë shenja të përhershme.

Rreziku i shenjave rritet kur:

• fëmija i kruan flluskat;
• hiqen koret me dorë;
• lezionet infektohen;
• flluskat janë të thella;
• lëkura ekspozohet shumë në diell gjatë shërimit.

Pas rënies së koreve mund të mbeten njolla më të errëta ose më të çelëta. Ato zakonisht zbehen me kalimin e kohës.

Pyetje të shpeshta

Sa ditë zgjat lija e dhenve?

Zakonisht zgjat 7–14 ditë. Flluskat e reja dalin më shpesh gjatë tre deri në pesë ditëve të para.

A mund të kalohet lija e dhenve dy herë?

Po, por është e rrallë. Në shumicën e rasteve, infeksioni krijon imunitet afatgjatë.

A është më e rëndë te të rriturit?

Po. Të rriturit kanë rrezik më të lartë për temperaturë të fortë, skuqje të përhapur, pneumoni dhe komplikacione.

A mund të përdoret antibiotik?

Jo, përveçse kur ka infeksion bakterial të flluskave.

A mund të përdoret acikloviri?

Po, në pacientë të përzgjedhur. Vendimi merret nga mjeku dhe trajtimi duhet të fillojë herët.

A mund të vaksinohet një person pas kontaktit?

Po. Te personat pa imunitet, vaksina mund të ndihmojë në parandalimin ose zbutjen e sëmundjes kur jepet herët.

A mund të merret varicela nga një person me herpes zoster?

Po. Një person pa imunitet mund të infektohet nga lezionet e herpes zosterit dhe të zhvillojë varicelë.

A mund të lahet fëmija?

Fëmija mund të lahet pasi të kalojë faza vezikulare (flluskat), sepse gjatë larjes mund të ndodhë çarja e flluskave, dhe uji i kontaminuar mund të shkaktojë komplikacione. Ky është i vetmi kufizim që u kërkohet familjarëve gjatë kësaj faze.

Përfundim

Lija e dhenve ose varicela është një infeksion shumë ngjitës, por te shumica e fëmijëve të shëndetshëm kalon pa komplikacione të rënda.

Kujdesi në shtëpi përfshin:

• dhënien e lëngjeve;
• përdorimin e paracetamolit për temperaturën;
• qetësimin e kruarjes;
• mbajtjen e lëkurës të pastër;
• shmangien e aspirinës;
• shmangien e ibuprofenit pa këshillën e mjekut.

Vështirësia në frymëmarrje, përgjumja, konvulsionet, humbja e ekuilibrit, dehidratimi, lezionet pranë syrit ose infektimi i flluskave kërkojnë vlerësim të shpejtë mjekësor.

Vaksinimi është mënyra më efektive për të ulur rrezikun e varicelës dhe komplikacioneve të saj.

Referencat

1. World Health Organization. Chickenpox and varicella information.
2. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Features of Chickenpox.
3. Centers for Disease Control and Prevention. Varicella Vaccination Recommendations.
4. Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Guidance for People at Risk for Severe Varicella.
5. National Health Service. Chickenpox: symptoms and treatment.
6. Public Health Agency of Canada. Varicella – Chickenpox.
7. American Academy of Pediatrics. Varicella infections.
8. StatPearls. Varicella-Zoster Virus.
9. European Centre for Disease Prevention and Control. Varicella vaccination guidance.

Shënim mjekësor: Ky artikull ka qëllim informues dhe nuk zëvendëson vizitën mjekësore. Gratë shtatzëna, të porsalindurit, të rriturit dhe personat me imunitet të dobësuar duhet të kontaktojnë mjekun menjëherë pas ekspozimit ose shfaqjes së simptomave.