Udhëzues i plotë për zhvillimin e fëmijës nga lindja deri në 12 vjeç: aftësitë sipas moshës, të folurit, ecja, sjellja, vaksinat dhe shenjat e alarmit.
Nga një foshnjë plotësisht e varur te një fëmijë që mendon, komunikon dhe krijon botën e tij
Zhvillimi i fëmijës nuk matet vetëm me kilogramët që shton apo me centimetrat që rritet.
Ai përfshin mënyrën si fëmija:
- lëviz dhe kontrollon trupin;
- komunikon dhe mëson të flasë;
- kupton botën përreth;
- luan dhe zgjidh probleme;
- krijon lidhje me njerëzit;
- njeh dhe kontrollon emocionet;
- fiton gradualisht pavarësi.
Nga lindja deri në moshën 12-vjeçare, truri dhe organizmi i fëmijës kalojnë nëpër ndryshime të mëdha. Një foshnjë që në fillim varet plotësisht nga prindi, gradualisht mëson të ulet, të ecë, të flasë, të luajë me të tjerët, të lexojë, të arsyetojë dhe të marrë përgjegjësi të vogla.
Etapat e zhvillimit janë aftësi që shumica e fëmijëve i arrijnë deri në një moshë të caktuar. CDC i përcakton listat e etapave si mjete orientuese për aftësi që rreth 75% ose më shumë e fëmijëve mund t’i kryejnë në atë moshë. Ato nuk janë teste diagnostikuese dhe nuk zëvendësojnë vlerësimin profesional.
Pesë shtyllat kryesore të zhvillimit të fëmijës
Zhvillimi duhet parë si një proces i përgjithshëm. Një fëmijë mund të jetë më i avancuar në një fushë dhe të ketë nevojë për më shumë mbështetje në një tjetër.
1. Zhvillimi motorik i madh
Përfshin lëvizjet që përdorin muskujt e mëdhenj të trupit:
- kontrollin e kokës;
- rrotullimin;
- qëndrimin ulur;
- zvarritjen;
- ngritjen në këmbë;
- ecjen;
- vrapimin;
- kërcimin;
- ngjitjen e shkallëve;
- ruajtjen e ekuilibrit.
2. Zhvillimi motorik i imët
Përfshin lëvizjet më të sakta të duarve dhe gishtave:
- kapjen e lodrave;
- kalimin e një objekti nga njëra dorë te tjetra;
- kapjen me gishtin e madh dhe tregues;
- përdorimin e lugës;
- vizatimin;
- shkrimin;
- përdorimin e gërshërëve;
- mbylljen e kopsave dhe lidhjen e lidhëseve.
3. Gjuha dhe komunikimi
Përfshin:
- reagimin ndaj zërit;
- belbëzimet;
- përdorimin e gjesteve;
- fjalët e para;
- kombinimin e fjalëve;
- ndërtimin e fjalive;
- kuptimin e udhëzimeve;
- aftësinë për të treguar një ngjarje;
- komunikimin verbal dhe joverbal.
4. Zhvillimi njohës
Është mënyra si fëmija:
- përqendrohet;
- kujton;
- eksploron;
- kupton shkakun dhe pasojën;
- përdor imagjinatën;
- zgjidh probleme;
- mëson numrat, shkronjat dhe konceptet;
- organizon informacionin;
- zhvillon mendimin logjik.
5. Zhvillimi social dhe emocional
Përfshin:
- lidhjen me prindërit;
- buzëqeshjen sociale;
- imitimin;
- lojën me të tjerët;
- shprehjen e emocioneve;
- empatinë;
- respektimin e rregullave;
- krijimin e miqësive;
- fitimin e pavarësisë;
- formimin e vetëbesimit.
Zhvillimi i foshnjës nga 0–2 muaj
Muajt e parë janë periudha e përshtatjes me jetën jashtë mitrës. Foshnja po mëson të ushqehet, të rregullojë gjumin dhe temperaturën, të njohë zërat dhe të reagojë ndaj mjedisit.
Çfarë mund të bëjë foshnja?
Në këtë periudhë, foshnja zakonisht:
- fle pjesën më të madhe të ditës;
- zgjohet shpesh për t’u ushqyer;
- reagon ndaj zhurmave të forta;
- qetësohet kur dëgjon një zë të njohur;
- shikon fytyrën e prindit nga afër;
- lëviz të dy krahët dhe këmbët;
- hap duart për periudha të shkurtra;
- ngre kokën për pak çaste kur vendoset barkas;
- fillon të buzëqeshë në mënyrë sociale rreth muajit të dytë.
CDC përfshin ndër etapat e muajit të dytë ngritjen e kokës kur foshnja është barkas, lëvizjen e të dy krahëve dhe këmbëve dhe vështrimin e fytyrave ose lodrave për disa sekonda.
Si mund ta ndihmojë prindi?
- Flisni me foshnjën gjatë ushqyerjes dhe ndërrimit.
- Mbajeni afër dhe përgjigjuni të qarit.
- Vendoseni barkas vetëm kur është zgjuar dhe nën mbikëqyrje.
- Ndryshoni butësisht anën nga e cila i afroheni.
- Përdorni mimika dhe një ton të qetë.
- Shmangni ekranet.
Shenjat e alarmit në 0–2 muaj
Kërkohet vlerësim nëse foshnja:
- nuk reagon ndaj zhurmave;
- nuk ushqehet mirë;
- nuk shton peshë;
- është shumë e vështirë për t’u zgjuar;
- lëviz dukshëm më pak njërën anë;
- duket tepër e plogësht ose e ngurtë;
- nuk vendos asnjëherë kontakt me sy;
- ka vështirësi në frymëmarrje;
- ka humbur një aftësi që e kryente më parë.
Zhvillimi nga 2–6 muaj
Foshnja bëhet më e ndërgjegjshme për njerëzit dhe mjedisin. Buzëqeshja, të qeshurat dhe tingujt fillojnë ta bëjnë komunikimin më të dukshëm.
Zhvillimi motorik
Foshnja mund të:
- mbajë kokën më mirë;
- mbështetet mbi parakrahë kur është barkas;
- rrotullohet nga barku në shpinë ose anasjelltas;
- kapë lodra;
- çojë duart në gojë;
- përpiqet të arrijë objekte;
- ulet me mbështetje drejt fundit të periudhës.
Gjuha dhe komunikimi
- prodhon tinguj;
- qesh me zë;
- kthen kokën nga tingulli;
- reagon ndaj tonit të zërit;
- imiton disa tinguj;
- duket sikur “bisedon” me prindin.
Zhvillimi social
- buzëqesh kur i buzëqeshin;
- njeh personat e afërt;
- kënaqet gjatë lojës;
- reagon kur loja ndërpritet;
- shikon veten në pasqyrë.
Si ta stimuloni?
- Lexojini libra me figura të mëdha.
- Flisni dhe prisni që foshnja t’ju “përgjigjet”.
- Vendosni lodra të sigurta pranë saj.
- Lejojeni të lëvizë në një sipërfaqe të sigurt.
- Kufizoni qëndrimin e zgjatur në ndenjëse ose pajisje që kufizojnë lëvizjen.
Shenjat e alarmit
- nuk buzëqesh;
- nuk reagon ndaj zërit;
- nuk kontrollon kokën;
- nuk kap objekte;
- nuk prodhon tinguj;
- nuk tregon interes për fytyrat;
- përdor vazhdimisht vetëm njërën dorë;
- ka trup tepër të ngurtë ose të plogësht.
Zhvillimi nga 6–12 muaj
Gjatë gjysmës së dytë të vitit të parë, foshnja eksploron më shumë, fillon të ulet, të lëvizë dhe të kuptojë lidhjen ndërmjet veprimeve dhe rezultateve.
Zhvillimi motorik
Foshnja mund të:
- ulet pa mbështetje;
- rrotullohet në të dy drejtimet;
- zvarritet ose të përdorë një mënyrë tjetër lëvizjeje;
- ngrihet duke u kapur;
- qëndrojë në këmbë me mbështetje;
- ecë anash duke u mbajtur te mobiliet;
- kapë sende të vogla me gishtin e madh dhe tregues.
Jo të gjithë fëmijët zvarriten. Disa lëvizin ulur, disa zvarriten vetëm për një periudhë të shkurtër dhe të tjerë përpiqen të ngrihen drejtpërdrejt. Më e rëndësishme është që zhvillimi të përparojë dhe lëvizjet të jenë simetrike.
Standardet e OBSH-së për zhvillimin motorik përfshijnë gjashtë aftësi kryesore: qëndrimin ulur pa mbështetje, qëndrimin në këmbë me ndihmë, zvarritjen me duar dhe gjunjë, ecjen me ndihmë, qëndrimin vetëm dhe ecjen e pavarur.
Gjuha
Foshnja zakonisht:
- belbëzon me rrokje si “ba-ba” ose “ma-ma”;
- reagon kur thirret në emër;
- kupton disa fjalë të zakonshme;
- imiton tinguj;
- përdor gjeste;
- tund dorën;
- zgjat duart për t’u marrë në krah;
- mund të thotë fjalët e para me kuptim afër moshës 1 vjeç.
Zhvillimi njohës
- kërkon lodrën që fshihet;
- përplas dy objekte;
- hedh sende për të parë çfarë ndodh;
- vendos objekte brenda një ene;
- imiton veprime;
- kupton përdorimin e disa sendeve të zakonshme.
Zhvillimi social
- dallon personat e njohur;
- mund të ketë frikë nga të huajt;
- qan kur largohet prindi;
- luan lojëra si “ku është?”;
- kërkon vëmendje;
- imiton shprehjet e fytyrës.
Ushqyerja plotësuese
Rreth muajit të gjashtë zakonisht fillon ushqyerja plotësuese, ndërkohë që qumështi i gjirit ose formula vazhdon të mbetet pjesë e rëndësishme e ushqyerjes.
Ushqimet duhet të:
- futen gradualisht;
- kenë konsistencë të përshtatshme;
- përmbajnë burime hekuri;
- mos kenë copa me rrezik mbytjeje;
- jepen ndërsa fëmija qëndron ulur;
- konsumohen gjithmonë nën mbikëqyrje.
Mjalti nuk rekomandohet para moshës 12 muaj për shkak të rrezikut të botulizmit infantil.
Shenjat e alarmit në 6–12 muaj
- nuk qëndron ulur me mbështetje;
- nuk kontrollon mirë trungun;
- nuk reagon ndaj emrit;
- nuk belbëzon;
- nuk përdor gjeste;
- nuk tregon interes për njerëzit;
- nuk përpiqet të mbajë peshën mbi këmbë;
- nuk kap objekte;
- ka lëvizje jo simetrike;
- humbet aftësi.
Zhvillimi nga 12–18 muaj
Kjo është periudha e hapave të parë, eksplorimit dhe fjalëve të para. Fëmija kupton më shumë sesa mund të shprehë.
Zhvillimi motorik
Fëmija mund të:
- ngrihet vetë në këmbë;
- ecë duke u mbajtur;
- fillojë të ecë pa ndihmë;
- përkulet për të marrë një objekt;
- ngjitet në mobilie;
- shtyjë ose tërheqë lodra;
- përdorë gotën dhe lugën me ndihmë;
- fusë dhe nxjerrë objekte nga një enë.
Gjuha dhe komunikimi
- kupton udhëzime të thjeshta;
- thotë disa fjalë me kuptim;
- tregon me gisht atë që dëshiron;
- tund kokën për “jo”;
- imiton tinguj dhe fjalë;
- njeh emrat e disa njerëzve dhe objekteve.
Zhvillimi social dhe emocional
- kërkon afërsinë e prindit;
- mund të ketë ankth ndarjeje;
- shfaq dëshirë për pavarësi;
- imiton aktivitetet e të rriturve;
- mund të ketë shpërthime kur nuk arrin të shprehë atë që dëshiron.
Si ta ndihmoni?
- Emërtoni sendet që sheh.
- Lexojini çdo ditë.
- Jepini dy zgjedhje të thjeshta.
- Lejojeni të hajë vetë nën mbikëqyrje.
- Siguroni mobiliet dhe shkallët.
- Mos e detyroni të ecë duke e tërhequr nga duart.
Shenjat e alarmit
- nuk qëndron në këmbë me mbështetje;
- nuk përpiqet të lëvizë;
- nuk tregon me gisht;
- nuk përdor fjalë me kuptim;
- nuk reagon ndaj emrit;
- nuk imiton;
- nuk kërkon kontakt me njerëzit;
- humbet fjalë ose aftësi të tjera.
Listat e zhvillimit të CDC-së theksojnë se shqetësimet e prindit duhet të diskutohen me mjekun dhe se mund të nevojitet depistim ose vlerësim më i thelluar.
Zhvillimi nga 18–24 muaj
Në vitin e dytë, ecja bëhet më e qëndrueshme dhe gjuha fillon të pasurohet. Fëmija dëshiron të bëjë shumë gjëra vetë, por nuk ka ende aftësinë e plotë për të kontrolluar emocionet.
Zhvillimi motorik
Fëmija zakonisht:
- ecën mirë;
- fillon të vrapojë;
- ngjitet në mobilie;
- ngjit disa shkallë me ndihmë;
- godet një top;
- hedh një top;
- ndërton një kullë të vogël;
- bën shkarravitje;
- përdor lugën;
- pi nga gota.
Në moshën 2 vjeç, CDC përfshin ndër etapat motorike vrapimin, goditjen e topit, ngjitjen e disa shkallëve dhe ngrënien me lugë.
Gjuha
Afër moshës 2 vjeç, shumë fëmijë:
- përdorin një numër në rritje fjalësh;
- bashkojnë të paktën dy fjalë;
- emërtojnë persona dhe objekte;
- tregojnë pjesë të trupit;
- ndjekin udhëzime të thjeshta;
- përdorin fjalë dhe gjeste për të kërkuar diçka.
Zhvillimi njohës
- zgjidh probleme të thjeshta;
- përdor objekte sipas funksionit;
- fillon lojën imagjinare;
- gjen sende të fshehura;
- plotëson pjesë të këngëve të njohura;
- grupon objekte sipas formës ose ngjyrës.
Pse shfaqen shpërthimet emocionale?
Fëmija dëshiron të jetë i pavarur, por fjalori dhe kontrolli emocional janë ende të kufizuar. Për këtë arsye mund të qajë, të bërtasë ose të shtrihet në dysheme kur zhgënjehet.
Si duhet të reagojë prindi?
- Ruani qetësinë.
- Sigurohuni që fëmija të mos lëndojë veten.
- Emërtoni emocionin.
- Mbani kufirin që keni vendosur.
- Mos e turpëroni.
- Mos përdorni dhunë fizike.
- Jepini zgjedhje të kufizuara.
- Parandaloni urinë dhe lodhjen e tepërt.
Shenjat e alarmit në 2 vjeç
- nuk ecën në mënyrë të pavarur;
- nuk bashkon dy fjalë;
- nuk kupton udhëzime;
- nuk përdor gjeste;
- nuk imiton;
- nuk tregon interes për njerëzit;
- nuk zhvillon lojë simbolike;
- humbet gjuhën ose aftësi të tjera.
Zhvillimi nga 2–3 vjeç
Në këtë periudhë gjuha zhvillohet shpejt dhe loja bëhet më krijuese.
Çfarë mund të bëjë fëmija?
- flet me fjali të shkurtra;
- bën pyetje të thjeshta;
- emërton shumë objekte;
- tregon emrin;
- ndjek udhëzime me dy hapa të thjeshtë;
- kupton koncepte si “brenda”, “sipër” dhe “poshtë”;
- vrapon;
- kërcen me të dyja këmbët;
- ngjit shkallët me ndihmë;
- përdor lugën dhe pirunin;
- heq disa rroba;
- vizaton vija dhe rrathë të thjeshtë.
Loja dhe socializimi
- luan pranë fëmijëve të tjerë;
- fillon të përfshihet në lojë të përbashkët;
- imiton të rriturit;
- luan role;
- mund të tregojë shqetësim kur një fëmijë tjetër qan;
- fillon të kuptojë konceptin e radhës.
Trajnimi për tualetin
Nuk ka një moshë të vetme për të gjithë fëmijët. Shenjat e gatishmërisë përfshijnë:
- qëndrimin i thatë për periudha më të gjata;
- tregimin se pelena është e lagur;
- njohjen e nevojës për urinim ose jashtëqitje;
- interesin për tualetin;
- aftësinë për të ngritur dhe ulur rrobat;
- kuptimin e udhëzimeve të thjeshta.
Fëmija nuk duhet turpëruar ose ndëshkuar për aksidentet.
Shenjat e alarmit
- nuk ndërton fjali të thjeshta;
- të folurit është shumë i kufizuar;
- nuk kupton udhëzime;
- nuk zhvillon lojë imagjinare;
- nuk tregon interes për fëmijët;
- shmang kontaktin me sy;
- rrëzohet vazhdimisht;
- nuk përdor mirë duart;
- ka humbje të aftësive.
Zhvillimi nga 3–5 vjeç
Kjo periudhë quhet mosha parashkollore. Fëmija bëhet më komunikues, më krijues dhe më i aftë për të bashkëpunuar.
Zhvillimi në moshën 3–4 vjeç
Fëmija mund të:
- flasë me fjali më të gjata;
- zhvillojë biseda të shkurtra;
- tregojë ngjarje të thjeshta;
- bëjë shumë pyetje;
- njohë disa ngjyra;
- numërojë disa objekte;
- kuptojë të kundërtat;
- vizatojë forma;
- përdorë gërshërë për fëmijë;
- ngjitë dhe zbresë shkallët;
- kapë një top;
- pedalojë një biçikletë me tri rrota;
- luajë me fëmijët e tjerë.
Zhvillimi në moshën 4–5 vjeç
Fëmija mund të:
- tregojë një histori të thjeshtë;
- flasë qartë për shumicën e njerëzve;
- njohë disa shkronja;
- numërojë;
- kopjojë forma ose shkronja;
- vizatojë një person me disa pjesë të trupit;
- qëndrojë në një këmbë;
- kërcejë;
- vishet me pak ndihmë;
- përdorë tualetin;
- ndjekë rregullat e lojës;
- tregojë empati.
CDC ofron lista orientuese deri në moshën 5 vjeç për mënyrën si fëmija luan, mëson, flet, sillet dhe lëviz.
A është gati për shkollë?
Përgatitja për shkollë nuk do të thotë vetëm të njohë shkronjat.
Fëmija është më i përgatitur kur mund të:
- ndahet përkohësisht nga prindi;
- dëgjojë një udhëzim;
- presë radhën;
- shprehë nevojat;
- përdorë tualetin;
- mbajë lapsin;
- luajë me fëmijët;
- përqendrohet për një periudhë të shkurtër;
- kërkojë ndihmë;
- menaxhojë zhgënjimin me mbështetje.
Shenjat e alarmit
- fjalimi është shumë i vështirë për t’u kuptuar;
- nuk krijon fjali;
- nuk kupton udhëzime të thjeshta;
- nuk zhvillon lojë imagjinare;
- nuk interesohet për fëmijët e tjerë;
- ka vështirësi të mëdha motorike;
- ka sjellje agresive të vazhdueshme;
- nuk fiton gradualisht pavarësi;
- humbet aftësi.
Zhvillimi nga 5–7 vjeç
Hyrja në shkollë sjell një ndryshim të madh. Fëmija kalon nga të mësuarit kryesisht nëpërmjet lojës në një mjedis më të strukturuar.
Zhvillimi njohës
Fëmija:
- mëson të lexojë dhe të shkruajë;
- kupton numrat;
- ndjek udhëzime me disa hapa;
- kupton më mirë kohën;
- fillon të organizojë detyrat;
- përqendrohet për periudha më të gjata;
- dallon qartë realitetin nga fantazia;
- zgjidh probleme të thjeshta.
Jo të gjithë fëmijët mësojnë të lexojnë me të njëjtin ritëm. Vështirësia fillestare nuk do të thotë automatikisht çrregullim, por duhet ndjekur nëse vazhdon.
Zhvillimi social
- miqësitë bëhen më të rëndësishme;
- fëmija mëson të bashkëpunojë;
- dëshiron miratimin e mësuesit;
- fillon të krahasojë veten me të tjerët;
- kupton rregullat dhe drejtësinë;
- bëhet më i ndjeshëm ndaj kritikës.
Zhvillimi fizik
- vrapon dhe kërcen më mirë;
- kontrollon më mirë topin;
- zhvillon shkathtësi në vizatim dhe shkrim;
- mund të mësojë biçikletën dhe notin;
- fillon ndërrimi i dhëmbëve të qumështit.
Si ta mbështesim?
- Lexoni çdo ditë.
- Mos e krahasoni me shokët.
- Lavdëroni përpjekjen, jo vetëm rezultatin.
- Krijoni rutinë gjumi.
- Jepini kohë për lojë të lirë.
- Mbani kontakt me mësuesin.
- Kufizoni ekranet para gjumit.
Shenjat që kërkojnë vlerësim
- vështirësi të vazhdueshme në njohjen e shkronjave;
- vështirësi të mëdha në të kuptuar;
- probleme të theksuara me përqendrimin;
- vështirësi motorike;
- ankth i fortë ndaj shkollës;
- izolim shoqëror;
- ndryshim i dukshëm i sjelljes;
- dhimbje të përsëritura barku ose koke që lidhen me shkollën.
Zhvillimi nga 7–9 vjeç
Në këtë moshë fëmija zhvillon të menduar më logjik, mëson të planifikojë dhe fillon të ndërtojë një ide më të qartë për aftësitë e tij.
Zhvillimi njohës
Fëmija:
- lexon tekste më të gjata;
- kupton lidhjen shkak–pasojë;
- zgjidh probleme konkrete;
- mëson të organizojë detyrat;
- kupton më mirë orën dhe paratë;
- zhvillon interesa të veçanta;
- fillon të planifikojë përpara.
Zhvillimi emocional
Mund të shfaqen:
- ndjeshmëri ndaj kritikës;
- frikë nga dështimi;
- krahasime me fëmijët e tjerë;
- shqetësim për pamjen ose aftësitë;
- dëshirë për më shumë privatësi;
- nevojë më e madhe për pranim nga grupi.
Çfarë duhet të shmangë prindi?
- Etiketimet si “dembel” ose “i paaftë”.
- Krahasimet me vëllezërit, motrat ose shokët.
- Talljen me gabimet.
- Kërkesat e papërshtatshme për moshën.
- Përdorimin e notave si masë të vetme të vlerës së fëmijës.
Shenjat e alarmit
- rënie e papritur në mësime;
- vështirësi të vazhdueshme në lexim ose matematikë;
- refuzim i shkollës;
- izolim;
- frikë e tepruar;
- probleme me gjumin;
- bullizëm;
- ndryshim i fortë i sjelljes;
- humbje interesi për aktivitetet.
Zhvillimi nga 9–12 vjeç
Kjo periudhë shënon kalimin drejt pragadoleshencës. Ndryshimet janë fizike, emocionale, shoqërore dhe njohëse.
Zhvillimi fizik dhe puberteti
Te vajzat mund të shfaqen:
- zhvillimi i gjinjve;
- qime pubike dhe aksilare;
- rritje më e shpejtë në gjatësi;
- ndryshim i formës trupore;
- fillimi i menstruacioneve në një fazë të mëvonshme të pubertetit.
Te djemtë mund të shfaqen:
- rritja e testikujve;
- qime pubike;
- rritje në gjatësi;
- ndryshim gradual i zërit;
- shtim i masës muskulore.
Ndryshimet e pubertetit duhet t’i shpjegohen fëmijës përpara se të ndodhin, me gjuhë normale, të qartë dhe pa turpërim.
Zhvillimi njohës
Fëmija:
- fillon të kuptojë ide më abstrakte;
- argumenton mendimin e tij;
- analizon pasojat;
- planifikon detyra më të ndërlikuara;
- zhvillon ndjenjë më të fortë të drejtësisë;
- formon qëndrime personale.
Megjithatë, kontrolli i impulseve dhe parashikimi afatgjatë i pasojave janë ende në zhvillim.
Zhvillimi emocional dhe social
- miqtë bëhen shumë të rëndësishëm;
- rritet nevoja për privatësi;
- fëmija mund të kundërshtojë më shumë;
- shqetësohet për pamjen;
- ndikohet nga grupi;
- kërkon më shumë pavarësi;
- mund të bëhet më i ndjeshëm ndaj kritikës.
Roli i prindit
- Dëgjojeni pa e ndërprerë.
- Respektoni emocionet.
- Flisni për pubertetin.
- Diskutoni sigurinë në internet.
- Njihni miqtë e fëmijës.
- Vendosni kufij të qartë për telefonin.
- Inkurajoni aktivitetin fizik.
- Ruani vakte familjare.
- Jepini privatësi të përshtatshme.
- Vazhdoni të mbikëqyrni pa kontroll të tepruar.
Shenjat e alarmit
- rënie e fortë e rezultateve;
- izolim i theksuar;
- refuzim i vazhdueshëm i shkollës;
- ndryshim i papritur i personalitetit;
- ankth i rëndë;
- probleme të vazhdueshme të gjumit;
- agresivitet i përsëritur;
- bullizëm;
- shqetësim ekstrem për peshën ose pamjen;
- shenja të pubertetit shumë herët;
- mungesë e zhvillimit pubertal në kohën e pritshme.
Tabela përmbledhëse e zhvillimit nga 0–12 vjeç
| Mosha | Lëvizja dhe duart | Gjuha dhe të menduarit | Sjellja dhe socializimi |
|---|---|---|---|
| 0–2 muaj | Ngre kokën për pak, lëviz krahët dhe këmbët | Reagon ndaj zërit, shikon fytyrën | Qetësohet nga prindi, fillon buzëqeshjen |
| 2–6 muaj | Kontrollon kokën, kap lodra, rrotullohet | Belbëzon, qesh, njeh zërat | Buzëqesh dhe kënaqet në lojë |
| 6–12 muaj | Ulet, zvarritet, ngrihet me mbështetje | Reagon ndaj emrit, përdor gjeste | Njeh familjarët, mund të ketë ankth nga të huajt |
| 12–18 muaj | Ngrihet dhe fillon të ecë | Përdor disa fjalë dhe kupton udhëzime | Imiton dhe kërkon pavarësi |
| 18–24 muaj | Vrapon, godet topin, përdor lugën | Bashkon dy fjalë | Lojë paralele dhe shpërthime emocionale |
| 2–3 vjeç | Kërcen, vizaton, vishet pjesërisht | Fjali të shkurtra dhe pyetje | Lojë imagjinare |
| 3–5 vjeç | Kap topin, vizaton forma, vishet | Tregon histori, numëron, njeh ngjyra | Luan në grup dhe ndjek rregulla |
| 5–7 vjeç | Koordinim dhe shkrim më i mirë | Lexim dhe matematikë bazë | Miqësi dhe përshtatje me shkollën |
| 7–9 vjeç | Shkathtësi sportive | Mendim logjik konkret | Krahasim me bashkëmoshatarët |
| 9–12 vjeç | Rritje dhe fillim puberteti | Mendim më kompleks | Pavarësi, privatësi dhe ndikim nga grupi |
Vaksinat kryesore të fëmijës
Vaksinimi mbron fëmijën nga sëmundje që mund të shkaktojnë komplikacione të rënda, paaftësi afatgjatë ose humbje jete.
Programi Kombëtar i Vaksinimit në Shqipëri përfshin një kalendar të përcaktuar për vaksinat rutinë të fëmijërisë. Faqja zyrtare e Institutit të Shëndetit Publik publikon kalendarin aktual dhe informacionin mbi vaksinat e fëmijëve.
Vaksinat kundër sëmundjeve kryesore
Fëmijët vaksinohen në mënyrë rutinë kundër:
- tuberkulozit;
- hepatitit B;
- difterisë;
- tetanozit;
- pertusisit ose kollës së mirë;
- poliomielitit;
- infeksioneve nga Haemophilus influenzae tip b;
- pneumokokut;
- rotavirusit;
- fruthit;
- rubeolës;
- parotitit;
- papillomavirusit njerëzor, HPV.
Kalendari orientues i vaksinimit
| Periudha | Vaksinat kryesore që mund të përfshihen |
|---|---|
| Në lindje | BCG dhe vaksina kundër hepatitit B |
| Muajt e parë | Vaksina të kombinuara kundër difterisë, tetanozit, pertusisit, hepatitit B dhe Hib; poliomielit; pneumokok; rotavirus |
| Gjatë vitit të parë | Doza të tjera të vaksinave bazë sipas skemës kombëtare |
| Rreth moshës 1 vjeç | Vaksina kundër fruthit, rubeolës dhe parotitit; doza përforcuese sipas kalendarit |
| Vitet parashkollore | Doza përforcuese kundër difterisë, tetanozit, pertusisit dhe poliomielitit; doza e dytë kundër fruthit, rubeolës dhe parotitit |
| Mosha shkollore | Doza përforcuese sipas kalendarit kombëtar |
| Pragadoleshenca | Vaksina HPV dhe përforcues të tjerë sipas moshës dhe kalendarit |
Shënim: Kjo tabelë është orientuese dhe nuk duhet përdorur si zëvendësim i kartelës personale të vaksinimit. Mosha, preparati dhe numri i dozave mund të ndryshojnë kur kalendari kombëtar përditësohet.
Në tremujorin e parë të vitit 2026, Ministria e Shëndetësisë raportoi se vaksina HPV ishte administruar si te vajzat, ashtu edhe te djemtë në Shqipëri.
Nëse fëmija ka humbur një dozë
Në shumicën e rasteve, seria e vaksinimit nuk fillon nga e para. Personeli shëndetësor kontrollon:
- moshën e fëmijës;
- vaksinat e marra;
- kohën nga doza e fundit;
- gjendjen shëndetësore;
- kalendarin aktual.
Më pas përgatitet një skemë plotësuese.
A vaksinohet fëmija kur është me rrufë?
Një rrufë e lehtë, pa temperaturë të lartë dhe pa gjendje të rënduar, zakonisht nuk është automatikisht arsye për shtyrjen e vaksinës.
Sëmundja akute e moderuar ose e rëndë mund të kërkojë shtyrje të përkohshme. Vendimi merret nga mjeku ose personeli i vaksinimit pas vlerësimit.
Çfarë reagimesh mund të shfaqen pas vaksinës?
Mund të shfaqen:
- dhimbje ose skuqje në vendin e injektimit;
- temperaturë e lehtë;
- irritim;
- lodhje;
- ulje e përkohshme e oreksit.
Vështirësia në frymëmarrje, ënjtja e fytyrës, gjendja e rënduar ose një reagim i pazakontë kërkojnë ndihmë të menjëhershme mjekësore.
Rritja fizike: pesha dhe gjatësia nuk duhen parë të izoluara
Rritja fizike vlerësohet duke ndjekur:
- peshën;
- gjatësinë ose lartësinë;
- perimetrin e kokës në vitet e para;
- indeksin e masës trupore sipas moshës;
- ritmin e rritjes në kohë.
Një matje e vetme nuk jep gjithmonë informacion të mjaftueshëm. Më e rëndësishme është kurba e rritjes dhe mënyra si fëmija ecën përgjatë saj.
Standardet e rritjes së OBSH-së përdoren për fëmijët 0–5 vjeç dhe përfshijnë tregues si pesha sipas moshës, gjatësia sipas moshës, pesha sipas gjatësisë dhe BMI-ja sipas moshës.
Kur duhet hetuar rritja?
- kur fëmija nuk shton peshë;
- kur humbet peshë pa shpjegim;
- kur ndalon rritjen në gjatësi;
- kur kalon disa vija të kurbës së rritjes;
- kur ka dobësi, diarre ose të vjella kronike;
- kur ka vështirësi në ushqyerje;
- kur ka shtim të shpejtë dhe të tepërt në peshë;
- kur ka shenja të pubertetit të hershëm.
Ushqyerja që mbështet zhvillimin
Ushqyerja është e rëndësishme për trurin, kockat, muskujt, imunitetin dhe energjinë.
Parimet kryesore
- Dieta duhet të jetë e larmishme.
- Çdo ditë duhen përfshirë perime dhe fruta.
- Fëmija ka nevojë për burime proteinash.
- Ushqimet e pasura me hekur janë veçanërisht të rëndësishme.
- Uji duhet të jetë pija kryesore.
- Pijet me sheqer duhen kufizuar.
- Ushqimi nuk duhet përdorur si shpërblim ose ndëshkim.
- Fëmija nuk duhet detyruar të përfundojë pjatën.
- Duhet respektuar ndjesia e urisë dhe ngopjes.
- Vaktet familjare krijojnë zakone më të mira.
Kur ngrënia selektive bëhet shqetësuese?
Kërkohet vlerësim kur fëmija:
- pranon shumë pak ushqime;
- humbet peshë;
- mbytet ose kollitet gjatë ushqimit;
- ka dhimbje gjatë gëlltitjes;
- shmang tekstura të tëra;
- ka mungesa ushqyese;
- ka lodhje, zbehje ose rritje të dobët;
- vaktet shndërrohen vazhdimisht në konflikt.
Gjumi sipas moshës
Gjumi është i rëndësishëm për kujtesën, përqendrimin, kontrollin emocional dhe rritjen.
Shenjat që fëmija mund të mos flejë mjaftueshëm përfshijnë:
- nervozizëm;
- hiperaktivitet;
- përgjumje gjatë ditës;
- vështirësi në përqendrim;
- rënie në mësime;
- dhimbje koke;
- zgjim shumë të vështirë;
- shpërthime emocionale.
Si krijohet një rutinë e mirë?
- Mbani një orar të përafërt çdo natë.
- Krijoni një ritual të qetë para gjumit.
- Shmangni ekranet para fjetjes.
- Mos lini telefon ose tablet në dhomë.
- Kufizoni pijet me kafeinë te fëmijët më të mëdhenj.
- Siguroni aktivitet fizik gjatë ditës.
- Vlerësoni gërhitjen e fortë dhe pauzat në frymëmarrje.
Ekranet dhe zhvillimi
Teknologjia mund të përdoret për të mësuar, por nuk duhet të zëvendësojë:
- bisedën me prindin;
- leximin;
- lojën krijuese;
- aktivitetin fizik;
- kontaktin me fëmijët;
- gjumin;
- kohën në natyrë.
Te fëmijët e vegjël, gjuha zhvillohet kryesisht përmes komunikimit real dhe të përsëritur me njerëzit.
Rregulla praktike
- Pa telefona gjatë vakteve.
- Pa pajisje në dhomën e gjumit.
- Përmbajtja duhet të jetë e përshtatshme për moshën.
- Fëmijët e vegjël duhet ta shohin përmbajtjen bashkë me prindin.
- Duhet folur për privatësinë dhe të huajt online.
- Prindi duhet të jetë model në përdorimin e pajisjeve.
Kontrollet që nuk duhen neglizhuar
Gjatë fëmijërisë duhet të ndiqen:
- pesha dhe gjatësia;
- perimetri i kokës në foshnjëri;
- zhvillimi motorik;
- të folurit dhe komunikimi;
- shikimi;
- dëgjimi;
- dhëmbët;
- presioni arterial në moshën e përshtatshme;
- gjumi;
- ushqyerja;
- sjellja;
- ecuria në shkollë;
- vaksinat;
- shenjat e pubertetit;
- mirëqenia emocionale.
Red flags: shenjat që nuk duhet të presin
Kërkohet vlerësim i shpejtë kur fëmija:
- humbet fjalë ose aftësi të fituara;
- nuk reagon ndaj emrit ose tingujve;
- nuk vendos kontakt social;
- ka dobësi në njërën anë;
- ka kriza konvulsive;
- ka humbje të vetëdijes;
- nuk ushqehet ose nuk shton peshë;
- ka vështirësi në frymëmarrje;
- ka përgjumje të pazakontë;
- ka ecje të pasigurt ose regres motorik;
- ka dhimbje koke të forta me të vjella;
- ndryshon papritur sjellje;
- izolohet në mënyrë të theksuar;
- ka shenja të mundshme abuzimi ose neglizhence.
Regresi zhvillimor nuk është një variant normal. Një fëmijë që humbet fjalët, ecjen, kontaktin social ose aftësi të tjera duhet të vlerësohet pa vonesë.
Kur duhet referuar fëmija?
Në varësi të problemit, fëmija mund të referohet te:
- pediatri;
- neuropediatri;
- specialisti i zhvillimit;
- psikologu i fëmijëve;
- logopedi;
- fizioterapisti;
- terapisti okupacional;
- ORL-ja dhe audiologu;
- okulisti;
- endokrinologu pediatrik;
- gastroenterologu pediatrik;
- psikiatri i fëmijëve dhe adoleshentëve.
Referimi duhet të konsiderohet kur:
- ka vonesë në më shumë se një fushë;
- ka regres;
- ka shenja neurologjike;
- të folurit është i vonuar;
- dëgjimi është i dyshimtë;
- ka shqetësime për autizëm;
- fëmija nuk ecën brenda intervalit të pritshëm;
- ka vështirësi të mëdha shkollore;
- ka probleme të rëndësishme emocionale ose sjellore.
Pyetje të shpeshta – FAQ
1. A zhvillohen të gjithë fëmijët njësoj?
Jo. Çdo fëmijë ka ritmin e tij. Etapat janë orientuese, por vonesa e dukshme ose humbja e aftësive kërkon vlerësim.
2. Kur duhet ta mbajë kokën foshnja?
Kontrolli i kokës përmirësohet gradualisht gjatë muajve të parë. Nëse foshnja vazhdon të mos e kontrollojë kokën ose duket shumë e plogësht, duhet kontrolluar.
3. Kur duhet të buzëqeshë foshnja?
Buzëqeshja sociale zakonisht fillon rreth muajit të dytë. Mungesa e reagimit social duhet diskutuar me mjekun.
4. Kur duhet të rrotullohet foshnja?
Shumë foshnja fillojnë të rrotullohen gjatë muajve 4–6, por drejtimi dhe koha mund të ndryshojnë.
5. Kur duhet të qëndrojë ulur pa ndihmë?
Shumë fëmijë arrijnë të qëndrojnë ulur gjatë gjysmës së dytë të vitit të parë. Kontrolli i dobët i kokës dhe trungut duhet vlerësuar.
6. A është problem nëse fëmija nuk zvarritet?
Jo domosdoshmërisht. Disa fëmijë nuk zvarriten në mënyrën klasike. Rëndësi ka përparimi, simetria dhe fitimi i aftësive të tjera motorike.
7. Kur duhet të ecë fëmija?
Shumë fëmijë ecin afër fundit të vitit të parë, por intervali normal është i gjerë. Mos ecja afër moshës 18 muaj ose mungesa e mbajtjes së peshës mbi këmbë kërkon vlerësim.
8. A duhet përdorur rrethorja për ta mësuar të ecë?
Rrethorja nuk është e nevojshme për zhvillimin e ecjes dhe mund të krijojë rrezik aksidenti. Fëmija mëson më mirë duke lëvizur lirshëm në një mjedis të sigurt.
9. Kur shfaqen fjalët e para?
Disa fjalë me kuptim mund të shfaqen afër fundit të vitit të parë. Zhvillimi ndryshon, por duhet vlerësuar edhe dëgjimi kur gjuha vonohet.
10. Kur duhet të bashkojë dy fjalë?
Afër moshës 2 vjeç pritet që shumë fëmijë të fillojnë të bashkojnë dy fjalë me kuptim.
11. A është normale që fëmija të kuptojë, por të mos flasë?
Kuptimi më i mirë se shprehja është i zakonshëm në fillim. Megjithatë, mungesa e përparimit në të folur kërkon vlerësim të gjuhës dhe dëgjimit.
12. A flasin djemtë gjithmonë më vonë se vajzat?
Mund të ketë ndryshime mesatare të vogla, por gjinia nuk duhet përdorur si arsye për të injoruar një vonesë të dukshme.
13. A ndikon përdorimi i dy gjuhëve?
Fëmijët mund të mësojnë dy ose më shumë gjuhë. Fjalori mund të ndahet midis gjuhëve, por dygjuhësia nuk shkakton vetë çrregullim gjuhësor.
14. A ndikon telefoni në zhvillimin e të folurit?
Përdorimi i tepërt mund të zëvendësojë bisedën dhe lojën reale. Fëmija e mëson gjuhën përmes ndërveprimit, përsëritjes dhe reagimit të njerëzve.
15. A është normale që fëmija të përsërisë fjalë?
Përsëritja mund të jetë pjesë e të mësuarit. Kur është shumë e shpeshtë, shoqërohet me vështirësi komunikimi ose mungesë ndërveprimi, duhet vlerësuar.
16. Kur duhet të shqetësohemi për kontaktin me sy?
Kontakti me sy ndryshon, por mungesa e vazhdueshme e interesit social, mosreagimi ndaj emrit dhe mungesa e gjesteve duhet të diskutohen me mjekun.
17. A janë shpërthimet emocionale normale në moshën 2 vjeç?
Po. Ato janë të zakonshme sepse fëmija nuk kontrollon ende mirë emocionet. Shpërthimet shumë të shpeshta, shumë të gjata ose të rrezikshme kërkojnë vlerësim.
18. A duhet ndëshkuar fëmija gjatë një shpërthimi?
Jo. Prindi duhet të ruajë qetësinë, të sigurojë fëmijën dhe të mbajë kufijtë pa dhunë ose turpërim.
19. Kur është fëmija gati për tualetin?
Kur tregon interes, qëndron i thatë për periudha më të gjata, kupton udhëzime dhe sinjalizon nevojën.
20. A duhet ta detyrojmë të përdorë tualetin?
Jo. Presioni dhe ndëshkimi mund ta bëjnë procesin më të vështirë.
21. Kur duhet të vizatojë një rreth?
Shumë fëmijë fillojnë të kopjojnë forma të thjeshta gjatë moshës parashkollore, por aftësia zhvillohet gradualisht.
22. Kur duhet të numërojë?
Fëmijët fillojnë të recitojnë numra në periudhën parashkollore. Kuptimi real i sasisë zhvillohet gradualisht.
23. A duhet të lexojë para se të hyjë në shkollë?
Jo domosdoshmërisht. Më të rëndësishme janë gjuha, interesi për librat, përqendrimi dhe aftësia për të ndjekur udhëzime.
24. Si kuptohet një vështirësi në të nxënë?
Mund të shfaqet me vështirësi të vazhdueshme në lexim, shkrim, matematikë, kujtesë ose organizim, pavarësisht mësimit të rregullt.
25. A është dembel një fëmijë që ka vështirësi në shkollë?
Jo domosdoshmërisht. Duhet të përjashtohen vështirësitë në të nxënë, problemet e shikimit, dëgjimit, përqendrimit, gjumit ose ankthit.
26. Sa i rëndësishëm është gjumi për zhvillimin?
Shumë i rëndësishëm. Mungesa e gjumit mund të ndikojë te sjellja, përqendrimi, kujtesa dhe rezultatet shkollore.
27. Pse fëmija hiperaktiv mund të jetë në fakt i lodhur?
Te disa fëmijë, mungesa e gjumit shfaqet si nervozizëm dhe hiperaktivitet, jo vetëm si përgjumje.
28. Kur duhet vlerësuar gërhitja?
Gërhitja e fortë, frymëmarrja me gojë dhe pauzat në frymëmarrje gjatë gjumit duhen vlerësuar.
29. A është ngrënia selektive normale?
Po, deri në një masë. Bëhet shqetësuese kur dieta është shumë e kufizuar, fëmija nuk rritet ose ka mungesa ushqyese.
30. A duhet detyruar fëmija të përfundojë pjatën?
Jo. Detyrimi mund të dëmtojë aftësinë për të njohur urinë dhe ngopjen.
31. Kur fillon puberteti?
Koha ndryshon sipas fëmijës dhe gjinisë. Shenjat shumë të hershme ose mungesa e tyre në kohën e pritshme duhen diskutuar me mjekun.
32. Cila është zakonisht shenja e parë e pubertetit te vajzat?
Shpesh është fillimi i zhvillimit të gjinjve.
33. Cila është zakonisht shenja e parë e pubertetit te djemtë?
Shpesh është rritja e vëllimit të testikujve.
34. A duhet folur me fëmijën për pubertetin?
Po. Biseda duhet të fillojë përpara ndryshimeve, me gjuhë të qartë dhe pa turpërim.
35. Pse miqtë bëhen kaq të rëndësishëm në pragadoleshencë?
Fëmija po ndërton identitetin dhe pavarësinë. Pranimi nga grupi bëhet më i rëndësishëm.
36. Kur izolimi social është problem?
Kur është i vazhdueshëm, shoqërohet me trishtim, ankth, rënie në mësime ose humbje interesi.
37. Çfarë është regresi zhvillimor?
Është humbja e një aftësie që fëmija e kishte fituar, si fjalët, ecja, loja ose kontakti social.
38. A duhet pritur kur fëmija humbet fjalët?
Jo. Humbja e fjalëve kërkon vlerësim të shpejtë.
39. Çfarë analizash bëhen për vonesën në zhvillim?
Nuk ekziston një paketë e njëjtë për çdo fëmijë. Vlerësimi mund të përfshijë dëgjimin, shikimin, ekzaminimin neurologjik, analizat laboratorike ose testet gjenetike sipas rastit.
40. Kur duhet bërë testi i dëgjimit?
Kur fëmija nuk reagon ndaj tingujve, ka vonesë të të folurit, infeksione të shpeshta të veshit ose dyshime nga prindi.
41. A janë listat e etapave teste diagnostikuese?
Jo. Ato ndihmojnë në monitorim dhe në vendimin nëse duhet depistim ose vlerësim i mëtejshëm.
42. A duhet besuar shqetësimi i prindit?
Po. Prindi e sheh fëmijën çdo ditë dhe shqetësimi i tij duhet marrë seriozisht.
43. A ndihmon ndërhyrja e hershme?
Po. Mbështetja e hershme mund të përmirësojë zhvillimin e gjuhës, lëvizjes, komunikimit dhe funksionimit të përditshëm.
44. A mund të rikuperohet një vonesë?
Varet nga shkaku. Disa fëmijë përmirësohen plotësisht, ndërsa të tjerë kanë nevojë për mbështetje afatgjatë.
45. Çfarë duhet bërë nëse është harruar një vaksinë?
Duhet kontrolluar kartela në qendrën shëndetësore. Zakonisht seria vazhdon me skemë plotësuese dhe nuk fillon automatikisht nga e para.
46. A vaksinohet fëmija kur ka rrufë?
Një rrufë e lehtë zakonisht nuk është kundërindikacion automatik, por fëmija duhet vlerësuar nga personeli shëndetësor.
47. A mund të bëhen disa vaksina në të njëjtën ditë?
Po, kur parashikohet nga kalendari dhe nuk ka kundërindikacione.
48. A shkaktojnë vaksinat autizëm?
Nuk ka prova të besueshme që vaksinat shkaktojnë autizëm. Pretendimi ka ardhur nga një publikim i tërhequr dhe i diskredituar.
49. Pse është e rëndësishme vaksina HPV?
Ajo ndihmon në parandalimin e infeksioneve HPV që lidhen me disa lloje kanceri dhe sëmundje të tjera.
50. Ku duhet kontrolluar kalendari i saktë i vaksinimit?
Në kartelën personale, qendrën shëndetësore dhe burimet zyrtare të Institutit të Shëndetit Publik.
Përfundim
Zhvillimi i fëmijës nga lindja deri në 12 vjeç është një proces i vazhdueshëm dhe i ndryshëm për çdo fëmijë.
Disa fëmijë ecin më herët. Të tjerë flasin më shpejt. Disa dallohen në sport, disa në vizatim, disa në logjikë dhe disa në komunikim.
Zhvillimi nuk duhet kthyer në garë.
Qëllimi është që fëmija:
- të rritet në mënyrë të qëndrueshme;
- të fitojë gradualisht aftësi të reja;
- të ushqehet dhe të flejë mirë;
- të luajë dhe të mësojë;
- të ndihet i sigurt;
- të marrë vaksinat sipas kalendarit;
- të ketë marrëdhënie të shëndetshme;
- të vlerësohet herët kur lind një shqetësim.
Prindi nuk duhet të ndihet fajtor kur kërkon ndihmë. Të kërkosh një vlerësim nuk do të thotë se fëmija ka patjetër një problem. Do të thotë se po i jepet mundësia më e mirë për të marrë mbështetjen e duhur në kohën e duhur.
Disclaimer mjekësor
Ky artikull ka qëllim informues dhe edukativ. Etapat e përshkruara janë orientuese dhe nuk zëvendësojnë kontrollin individual nga pediatri, mjeku i familjes ose specialisti i zhvillimit.
Kalendari i vaksinimit mund të përditësohet. Për moshën dhe dozën e saktë duhet të ndiqet kartela personale e vaksinimit dhe udhëzimi aktual i Institutit të Shëndetit Publik.
Referenca
- Centers for Disease Control and Prevention – Developmental Milestones, Learn the Signs. Act Early.
- World Health Organization – Child Growth Standards.
- World Health Organization – Motor Development Milestones.
- Instituti i Shëndetit Publik – Programi Kombëtar i Vaksinimit.
- Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale – Programet e kujdesit dhe vaksinimit të fëmijëve.
