Herpes zoster, i njohur në shumë zona të Shqipërisë si “Djegia e Natës”, është një sëmundje që zakonisht fillon me dhimbje, djegie ose pickime në një pjesë të trupit. Pas një ose disa ditësh, në të njëjtën zonë shfaqet një skuqje me flluska të vogla.
Një nga veçoritë më të rëndësishme është se skuqja zakonisht shfaqet vetëm në njërën anë të trupit. Më shpesh prek kraharorin, shpinën ose barkun, por mund të shfaqet edhe në fytyrë, pranë syrit ose rreth veshit.
Herpes zoster nuk është thjesht një sëmundje e lëkurës. Virusi prek edhe nervin që furnizon zonën ku shfaqet skuqja. Për këtë arsye, disa pacientë kanë dhimbje të forta dhe në raste të caktuara dhimbja mund të vazhdojë edhe pasi lëkura është shëruar.
Trajtimi i hershëm është i rëndësishëm, veçanërisht te personat mbi 50 vjeç, pacientët me imunitet të dobësuar dhe rastet kur skuqja ndodhet në fytyrë.
Çfarë është herpes zoster?
Herpes zoster shkaktohet nga virusi varicela-zoster, i njëjti virus që shkakton linë e dhenve.
Pasi një person kalon linë e dhenve, zakonisht gjatë fëmijërisë, virusi nuk largohet plotësisht nga organizmi. Ai mbetet i fjetur për vite me radhë në disa struktura nervore pranë shtyllës kurrizore.
Në një moment të caktuar, sidomos kur mbrojtja imunitare dobësohet, virusi mund të aktivizohet përsëri. Më pas ai lëviz përgjatë një nervi drejt lëkurës dhe shkakton dhimbjen dhe skuqjen karakteristike.
Zona e lëkurës që furnizohet nga një nerv i caktuar quhet dermatom. Kjo shpjegon pse herpes zoster shpesh formon një brez të ngushtë me flluska vetëm në njërën anë të trupit.
Pse shfaqet “Djegia e Natës”?
Virusi mund të qëndrojë i fjetur në organizëm për shumë vite. Nuk është gjithmonë e mundur të përcaktohet arsyeja e saktë pse riaktivizohet në një moment të caktuar.
Megjithatë, herpes zoster shfaqet më shpesh te:
- personat mbi 50 vjeç;
- të moshuarit;
- pacientët me diabet;
- pacientët me kancer;
- personat që marrin kimioterapi;
- pacientët me HIV ose dobësim të sistemit imunitar;
- personat që marrin kortikosteroide për kohë të gjatë;
- pacientët që përdorin barna biologjike ose barna të tjera imunosupresive;
- personat pas transplantit;
- pacientët me sëmundje kronike të veshkave;
- personat që kanë kaluar një sëmundje të rëndë ose një periudhë lodhjeje të theksuar.
Shumë pacientë e lidhin shfaqjen e herpes zoster me stresin. Stresi mund të ndikojë te përgjigjja imunitare, por nuk duhet konsideruar si shkaku i vetëm. Sëmundja mund të shfaqet edhe te një person që nuk ka kaluar ndonjë stres të dukshëm.
Si fillon herpes zoster?
Herpes zoster nuk fillon gjithmonë menjëherë me flluska. Shpesh, shenja e parë është një ndjesi e pazakontë në një zonë të kufizuar të trupit.
Pacienti mund të ndiejë:
- djegie;
- shpime si gjilpëra;
- kruarje;
- mpirje;
- dhimbje therëse;
- ndjeshmëri të pazakontë të lëkurës;
- dhimbje edhe nga prekja e rrobave;
- lodhje;
- dhimbje koke;
- temperaturë të lehtë.
Këto simptoma mund të fillojnë një deri në pesë ditë përpara shfaqjes së skuqjes.
Në këtë fazë diagnoza është më e vështirë, sepse lëkura mund të duket krejtësisht normale. Dhimbja mund të ngatërrohet me probleme të tjera, në varësi të zonës ku shfaqet.
Për shembull:
- dhimbja në kraharor mund të ngatërrohet me një problem të zemrës;
- dhimbja në shpinë ose në anë mund të ngatërrohet me kolikë renale;
- dhimbja e barkut mund të ngatërrohet me probleme të tëmthit ose zorrëve;
- dhimbja në fytyrë mund të ngatërrohet me dhimbje dhëmbi ose sinusit;
- dhimbja pranë veshit mund të duket si otit.
Për këtë arsye, një dhimbje e fortë dhe e pashpjegueshme duhet vlerësuar gjithmonë sipas simptomave dhe gjendjes së përgjithshme të pacientit.
Si duket skuqja?
Pas dhimbjes ose ndjesisë së djegies, në lëkurë shfaqen njolla të kuqe dhe më pas flluska të vogla të grupuara.
Pamja tipike përfshin:
- skuqje në një zonë të kufizuar;
- flluska të vogla me lëng;
- vendosje në formën e një brezi;
- përhapje vetëm në njërën anë të trupit;
- moskalim të vijës së mesit në rastet tipike;
- dhimbje ose djegie në të njëjtën zonë.
Flluskat e reja mund të vazhdojnë të shfaqen për disa ditë. Më pas ato fillojnë të thahen dhe të formojnë kore.
Në shumicën e pacientëve, lëkura shërohet brenda dy deri në katër javë. Te personat e moshuar ose pacientët me imunitet të dobësuar, shërimi mund të zgjasë më shumë.
Dhimbja mund të përshkruhet si:
- djegie;
- shpim;
- therje;
- goditje elektrike;
- ndjesi pulsuese;
- dhimbje nga prekja më e lehtë.
Si vendoset diagnoza?
Në shumicën e rasteve, një mjek mund ta njohë herpes zoster nga historia e simptomave dhe pamja karakteristike e lëkurës.
Mjeku vlerëson:
- kur ka filluar dhimbja;
- nëse dhimbja ka filluar përpara skuqjes;
- vendndodhjen e flluskave;
- nëse skuqja ndjek një zonë nervore;
- nëse ndodhet vetëm në njërën anë;
- nëse pacienti ka sëmundje ose merr barna që dobësojnë imunitetin.
Kur pamja është tipike, zakonisht nuk nevojiten analiza të veçanta.
Kur mund të kërkohet PCR?
Testimi mund të nevojitet kur:
- skuqja ka pamje jo të zakonshme;
- diagnoza nuk është e qartë;
- pacienti është imunokompromentuar;
- lezionet janë të përhapura;
- dyshohet herpes simplex;
- skuqja mungon ose është shumë e pakët;
- konfirmimi i diagnozës do të ndryshonte trajtimin.
Testi më i dobishëm është PCR për virusin varicela-zoster, i marrë zakonisht nga lëngu ose baza e një flluske.
Analizat e zakonshme të gjakut nuk e konfirmojnë domosdoshmërisht herpes zoster, por mund të ndihmojnë në vlerësimin e gjendjes së përgjithshme, funksionit renal dhe imunitetit.
Diagnozat diferenciale
Herpes zoster mund të ngatërrohet me:
- herpes simplex;
- dermatit kontakti;
- reaksion alergjik;
- impetigo;
- folikulit;
- pickime insektesh;
- celulit;
- radikulopati;
- dhimbje muskulore;
- sëmundje të organeve të brendshme, kur dhimbja fillon përpara skuqjes.
Si trajtohet herpes zoster?
Trajtimi synon të:
- kufizojë shumimin e virusit;
- ndalojë shfaqjen e flluskave të reja;
- përshpejtojë shërimin e lëkurës;
- lehtësojë dhimbjen;
- zvogëlojë rrezikun e komplikimeve.
Pjesa kryesore e trajtimit është terapia antivirale. Ajo jep rezultat më të mirë kur fillohet sa më herët, mundësisht brenda 72 orëve nga shfaqja e skuqjes.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë se pas 72 orëve trajtimi nuk ka më vlerë. Antivirali mund të fillohet edhe më vonë nëse vazhdojnë të dalin flluska të reja, nëse skuqja prek syrin ose veshin, nëse pacienti ka imunitet të dobësuar ose nëse sëmundja është e rëndë.
Skemat e zakonshme antivirale te të rriturit
| Bari | Doza e zakonshme te të rriturit me funksion normal të veshkave | Kohëzgjatja |
|---|---|---|
| Aciklovir | 800 mg, 5 herë në ditë | 7–10 ditë |
| Valaciklovir | 1 gram, 3 herë në ditë | 7 ditë |
| Famciklovir | 500 mg, 3 herë në ditë | 7 ditë |
Këto janë skema të përgjithshme informuese dhe nuk duhet të përdoren si recetë pa një vlerësim mjekësor.
Doza duhet përshtatur sipas:
- funksionit të veshkave;
- moshës;
- peshës;
- gjendjes së hidratimit;
- sëmundjeve shoqëruese;
- barnave të tjera që merr pacienti.
Valacikloviri dhe famcikloviri përdoren shpesh sepse merren më rrallë gjatë ditës dhe janë më të lehtë për t’u ndjekur nga pacienti.
Pse duhet kontrolluar funksioni i veshkave?
Acikloviri, valacikloviri dhe famcikloviri eliminohen kryesisht përmes veshkave.
Te pacientët me insuficiencë renale, bari mund të grumbullohet në organizëm dhe të shkaktojë efekte të padëshiruara. Për këtë arsye, mund të nevojitet ulje e dozës ose zgjatje e intervalit ndërmjet dozave.
Veçanërisht te personat e moshuar duhet kontrolluar:
- kreatinina;
- eGFR ose klirensi i kreatininës;
- marrja e lëngjeve;
- përdorimi i barnave nefrotoksike;
- shfaqja e konfuzionit ose përgjumjes së pazakontë.
Kur nevojitet trajtim intravenoz?
Acikloviri intravenoz mund të përdoret në spital kur:
- herpes zoster është i përhapur;
- preket rëndë syri;
- ka komplikime neurologjike;
- pacienti është rëndë imunokompromentuar;
- ka përfshirje të organeve të brendshme;
- pacienti nuk mund ta marrë terapinë nga goja.
Si trajtohet dhimbja?
Dhimbja nga herpes zoster ndryshon shumë nga një pacient te tjetri.
Disa persona kanë vetëm një djegie të lehtë, ndërsa të tjerë mund të kenë dhimbje aq të forta sa nuk flenë dot, nuk durojnë rrobat mbi lëkurë ose e kanë të vështirë të kryejnë aktivitetet e përditshme.
Për dhimbje të lehtë ose të moderuar mund të përdoren:
- paracetamol;
- antiinflamatorë josteroidë, kur nuk ka kundërindikacione.
Antiinflamatorët nuk janë të përshtatshëm për çdo pacient. Duhet kujdes te personat me:
- ulçerë gastrike;
- sëmundje të veshkave;
- insuficiencë kardiake;
- hipertension të pakontrolluar;
- trajtim me hollues gjaku.
Kur dhimbja ka karakter neuropatik dhe është më e fortë, mjeku mund të konsiderojë barna si:
- gabapentina;
- pregabalina;
- disa antidepresivë triciklikë;
- lidokaina lokale pasi lëkura të jetë mbyllur;
- kapsaicina në raste të përzgjedhura.
Këto barna nuk duhen filluar pa vlerësuar moshën, funksionin renal, rrezikun e përgjumjes, marramendjes dhe rrëzimeve.
A përdoren kortikosteroidet?
Kortikosteroidet nuk duhet të përdoren si trajtim rutinë për çdo pacient me herpes zoster.
Në disa raste të përzgjedhura, mjeku mund t’i përdorë së bashku me terapinë antivirale, por vendimi duhet marrë individualisht.
Para përdorimit duhet vlerësuar nëse pacienti ka:
- diabet;
- hipertension;
- ulçerë;
- osteoporozë;
- infeksion aktiv;
- imunitet të dobësuar.
Kortikosteroidet nuk kanë treguar se parandalojnë në mënyrë të sigurt nevralgjinë postherpetike.
Ato nuk duhet të merren pa këshillën e mjekut dhe nuk duhet të përdoren si zëvendësim i antiviralit.
Si duhet kujdesur lëkura?
Zona e prekur duhet mbajtur e pastër dhe e thatë.
Pacienti duhet:
- të mos i çajë flluskat;
- të mos e kruajë zonën;
- të lajë duart pas prekjes së skuqjes;
- të përdorë rroba të lirshme prej pambuku;
- të shmangë fërkimin e fortë;
- të përdorë kompresa të freskëta për lehtësimin e djegies;
- ta mbulojë lehtë zonën kur ndodhet pranë personave të rrezikuar.
Dushi lejohet. Preferohet ujë i vakët dhe tharje e kujdesshme e lëkurës me prekje të lehta, pa fërkim.
Mbi flluska nuk duhen vendosur pa udhëzim mjekësor:
- alkool;
- substanca irrituese;
- preparate popullore të panjohura;
- antibiotikë lokalë;
- kremra me kortizon;
- vajra që mund ta mbajnë zonën të lagësht.
A është herpes zoster ngjitës?
Herpes zoster nuk kalon te një person tjetër në formën e herpes zoster.
Megjithatë, virusi që ndodhet në flluska mund t’i transmetohet një personi që nuk e ka kaluar linë e dhenve ose nuk është vaksinuar kundër saj.
Në këtë rast, personi i ekspozuar mund të zhvillojë linë e dhenve, jo herpes zoster.
Rreziku i transmetimit është më i madh kur flluskat janë të hapura. Pasi të gjitha lezionet janë tharë dhe kanë formuar kore, rreziku bie ndjeshëm.
Deri atëherë rekomandohet:
- mbulimi i skuqjes;
- larja e shpeshtë e duarve;
- mosprekja e flluskave;
- mosndarja e peshqirëve;
- shmangia e kontaktit të drejtpërdrejtë me persona vulnerabël.
Duhet shmangur veçanërisht kontakti me:
- gra shtatzëna që nuk e kanë kaluar linë e dhenve;
- të porsalindur;
- foshnja premature;
- persona me imunitet të dobësuar;
- pacientë që marrin kimioterapi;
- persona pas transplantit.
Komplikimet e herpes zoster
Shumica e pacientëve shërohen pa pasoja të përhershme. Megjithatë, disa persona mund të zhvillojnë komplikime.
Nevralgjia postherpetike
Nevralgjia postherpetike është komplikimi më i zakonshëm.
Dhimbja vazhdon edhe pasi flluskat dhe koret janë zhdukur. Ajo mund të zgjasë për javë, muaj dhe ndonjëherë edhe më gjatë.
Pacienti mund të ndiejë:
- djegie;
- shpime;
- dhimbje therëse;
- goditje elektrike;
- dhimbje nga kontakti me rrobat;
- dhimbje që pengon gjumin.
Rreziku është më i lartë te:
- personat e moshuar;
- pacientët me dhimbje shumë të fortë në fillim;
- rastet me skuqje të rëndë;
- pacientët me imunitet të dobësuar;
- rastet që prekin fytyrën.
Herpes zoster në sy
Kur skuqja shfaqet në ballë, qepallë, rreth syrit ose në hundë, mund të jetë prekur dega oftalmike e nervit trigeminal.
Pacienti mund të ketë:
- dhimbje syri;
- skuqje të syrit;
- ndjeshmëri ndaj dritës;
- lotim;
- turbullim të shikimit;
- flluska në ballë ose hundë.
Flluskat në majë ose në anën e hundës njihen si shenja e Hutchinson dhe rrisin dyshimin për përfshirje të syrit. Megjithatë, edhe kur kjo shenjë mungon, syri mund të jetë i prekur.
Çdo herpes zoster pranë syrit kërkon vlerësim urgjent mjekësor dhe, sipas rastit, konsultë me oftalmologun.
Sindroma Ramsay Hunt
Kur virusi prek nervin facial pranë veshit, mund të shkaktojë:
- dhimbje të fortë veshi;
- flluska në vesh ose në kanalin e dëgjimit;
- dobësi të njërës anë të fytyrës;
- vështirësi në mbylljen e syrit;
- ndryshim të shijes;
- ulje dëgjimi;
- zhurmë në vesh;
- marramendje ose vertigo.
Kjo gjendje kërkon vlerësim të shpejtë, sepse trajtimi i hershëm mund të përmirësojë mundësinë e rikuperimit të nervit.
Komplikime të tjera
Në raste më të rralla mund të shfaqen:
- infeksion bakterial i lëkurës;
- herpes zoster i përhapur;
- meningjit;
- encefalit;
- mielit;
- pneumoni;
- dëmtim i enëve të gjakut të trurit;
- përfshirje e organeve të brendshme.
Shenjat e alarmit
Pacienti duhet të kontaktojë mjekun pa vonesë kur:
- skuqja ndodhet në fytyrë;
- ka flluska në ballë, hundë ose pranë syrit;
- syri është i kuq ose i dhimbshëm;
- shikimi është turbulluar;
- ka flluska ose dhimbje brenda veshit;
- shfaqet dobësi ose asimetri e fytyrës;
- pacienti ka ulje dëgjimi ose vertigo;
- skuqja përhapet në disa pjesë të trupit;
- pacienti ka imunitet të dobësuar;
- ka temperaturë të lartë;
- gjendja e përgjithshme po përkeqësohet;
- ka dhimbje koke të fortë;
- shfaqet konfuzion;
- shfaqet dobësi e krahut ose e këmbës;
- dhimbja është e fortë dhe nuk kontrollohet;
- zona bëhet shumë e kuqe, e nxehtë ose e enjtur;
- nga lezionet del sekrecion purulent.
Në këto situata nuk duhet pritur që sëmundja të kalojë vetë.
A mund të parandalohet herpes zoster?
Po. Herpes zoster mund të parandalohet në një masë të madhe me vaksinën rekombinante kundër zosterit, e njohur me emrin tregtar Shingrix.
Vaksina rekomandohet zakonisht për:
- të rriturit 50 vjeç e lart;
- personat 19 vjeç e lart që kanë ose pritet të kenë imunitet të dobësuar për shkak të një sëmundjeje ose trajtimi.
Vaksina jepet në dy doza.
Për shumicën e personave, doza e dytë jepet dy deri në gjashtë muaj pas dozës së parë.
Te disa pacientë imunokompromentuar, mjeku mund të rekomandojë që doza e dytë të jepet më herët, zakonisht një deri në dy muaj pas dozës së parë.
Vaksinimi rekomandohet edhe për personat që e kanë kaluar më parë herpes zoster, sepse sëmundja mund të përsëritet.
Vaksina nuk përdoret për trajtimin e episodit akut. Ajo bëhet pasi skuqja është shëruar dhe faza akute ka përfunduar.
Vaksinimi zakonisht shtyhet kur:
- pacienti ka herpes zoster aktiv;
- ka një sëmundje akute të moderuar ose të rëndë;
- ka pasur reaksion alergjik të rëndë ndaj vaksinës;
- pacientja është shtatzënë.
Disponueshmëria dhe rekomandimet mund të ndryshojnë sipas vendit, ndaj pacienti duhet të këshillohet me mjekun ose shërbimin e vaksinimit.
Herpes zoster te pacientët me sëmundje kronike
Pacientët me diabet, sëmundje kronike të veshkave, kancer, sëmundje autoimune ose terapi imunosupresive kanë nevojë për më shumë kujdes.
Te këta pacientë duhet vlerësuar:
- funksioni i veshkave;
- niveli i kontrollit të diabetit;
- terapia imunosupresive;
- barnat e tjera që përdoren;
- përhapja e skuqjes;
- shenjat e infeksionit sekondar;
- mundësia për trajtim spitalor;
- vaksinimi pas përfundimit të episodit akut.
Kur herpes zoster shfaqet në formë të rëndë, përsëritet shpesh ose prek shumë zona te një person relativisht i ri, nuk duhet t’i atribuohet automatikisht vetëm stresit.
Sipas historisë dhe ekzaminimit, mjeku mund të vlerësojë praninë e:
- diabetit të padiagnostikuar;
- HIV-it;
- sëmundjeve hematologjike;
- përdorimit të barnave imunosupresive;
- gjendjeve të tjera që dobësojnë sistemin imunitar.
Këshilla praktike gjatë rikuperimit
Gjatë ditëve të sëmundjes:
- merreni terapinë sipas udhëzimit të mjekut;
- mos e ndërprisni antiviralin më herët;
- mos i çani flluskat;
- mbajeni zonën të pastër;
- përdorni rroba të lirshme;
- shmangni banjat shumë të nxehta;
- pushoni dhe flini mjaftueshëm;
- pini lëngje kur nuk keni kufizim nga mjeku;
- mbuloni skuqjen pranë personave vulnerabël;
- monitoroni nëse vazhdojnë të shfaqen flluska të reja;
- kontaktoni mjekun nëse dhimbja vazhdon pasi lëkura është shëruar.
ALT: Kujdesi dhe rikuperimi në shtëpi gjatë herpes zoster
Pyetje të shpeshta
A mund të shfaqet herpes zoster më shumë se një herë?
Po. Edhe pse shumë persona kalojnë vetëm një episod, sëmundja mund të përsëritet.
Për këtë arsye, personat që e kanë kaluar më parë mund të vaksinohen pasi episodi akut të ketë përfunduar.
Sa zgjat herpes zoster?
Skuqja zakonisht shërohet brenda dy deri në katër javë.
Dhimbja mund të zgjasë më shumë, sidomos te personat e moshuar ose te pacientët që zhvillojnë nevralgji postherpetike.
A duhet të qëndrojë pacienti i izoluar?
Jo çdo pacient ka nevojë për izolim të plotë në shtëpi.
Në herpes zoster të lokalizuar, zona duhet të mbahet e mbuluar dhe duhet shmangur kontakti me personat vulnerabël derisa të gjitha flluskat të jenë tharë dhe të kenë formuar kore.
Pacientët me sëmundje të përhapur ose me imunitet shumë të dobësuar mund të kenë nevojë për masa më të rrepta.
A duhet përdorur antibiotik?
Jo. Herpes zoster shkaktohet nga një virus, ndaj antibiotikët nuk e trajtojnë sëmundjen.
Antibiotiku mund të përdoret vetëm nëse lezionet infektohen me baktere dhe kjo vlerësohet nga mjeku.
A mund të bëhet dush?
Po. Mund të bëhet dush me ujë të vakët.
Zona nuk duhet fërkuar dhe pas larjes duhet tharë me kujdes, me prekje të lehta.
A mjafton përdorimi i një kremi?
Jo. Një krem nuk e zëvendëson trajtimin antiviral kur ai është i nevojshëm.
Trajtimi varet nga mosha, koha e fillimit, lokalizimi i skuqjes, intensiteti i dhimbjes, funksioni renal dhe gjendja imunitare.
A mund të fillohet antivirali pas 72 orëve?
Po, në raste të caktuara.
Mjeku mund ta fillojë edhe më vonë kur vazhdojnë të dalin flluska të reja, kur preket syri ose veshi, kur pacienti është imunokompromentuar ose kur sëmundja është e rëndë.
A mund të merret herpes zoster nga një person tjetër?
Jo në formën e herpes zoster.
Por një person që nuk e ka kaluar linë e dhenve mund të infektohet nga lëngu i flluskave dhe të zhvillojë linë e dhenve.
Përfundim
Herpes zoster, ose “Djegia e Natës”, është më shumë se një skuqje e zakonshme e lëkurës. Virusi prek edhe nervin dhe mund të shkaktojë dhimbje të forta, komplikime në sy, vesh ose sistemin nervor.
Shenjat më tipike janë:
- djegia ose dhimbja që fillon përpara skuqjes;
- flluskat e grupuara;
- shfaqja vetëm në njërën anë të trupit;
- përhapja përgjatë një zone nervore;
- dhimbja që shtohet edhe nga prekja e lehtë.
Trajtimi antiviral duhet filluar sa më shpejt. Skuqja pranë syrit, flluskat në vesh, dobësia e fytyrës, përhapja e lezioneve dhe simptomat neurologjike kërkojnë vlerësim urgjent.
Për personat e grupmoshave dhe kategorive ku rekomandohet, vaksinimi është mënyra më e mirë për të ulur rrezikun e herpes zoster dhe komplikimeve të tij.
Shënim mjekësor
Ky artikull ka qëllim informues dhe nuk zëvendëson vizitën, diagnozën ose trajtimin e përcaktuar nga mjeku.
Doza e antiviralëve dhe e barnave kundër dhimbjes duhet të përshtatet sipas moshës, funksionit renal, sëmundjeve shoqëruese, shtatzënisë dhe barnave të tjera që përdor pacienti.
Pacientët me skuqje pranë syrit, dobësi të fytyrës, probleme me shikimin ose dëgjimin, temperaturë të lartë, konfuzion apo skuqje të përhapur duhet të vlerësohen pa vonesë.
Referencat
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Overview of Shingles.
- Centers for Disease Control and Prevention. About Shingles.
- Centers for Disease Control and Prevention. Shingles Vaccination Recommendations.
- CDC/ACIP. Recombinant Zoster Vaccine in Immunocompromised Adults.
- World Health Organization. Shingles – Herpes Zoster.
- American College of Rheumatology. Vaccination Guidance for Patients Receiving Immunosuppressive Therapy.
