Metformina është një nga barnat më të përdorura në botë për trajtimin e diabetit mellitus tip 2. Prej dekadash ajo përdoret kryesisht për kontrollin e glicemisë dhe përmirësimin e rezistencës ndaj insulinës. Megjithatë, vitet e fundit interesi shkencor për metforminën është zgjeruar shumë më tej se diabeti.
Një nga pyetjet më intriguese është nëse përdorimi afatgjatë i metforminës mund të ndikojë edhe në plakjen e trurit, rënien njohëse dhe rrezikun e demencës, përfshirë sëmundjen e Alzheimerit.
Studimet observacionale të viteve të fundit kanë dhënë rezultate interesante: njerëzit me diabet tip 2 që përdorin metforminë duket se, në disa popullata, zhvillojnë më rrallë demencë krahasuar me pacientë të ngjashëm që nuk e përdorin atë.
Megjithatë, kjo nuk do të thotë ende se metformina parandalon Alzheimerin.
Një meta-analizë e publikuar në vitin 2025, që përfshiu rreth 3.46 milionë persona me diabet tip 2, raportoi një incidencë më të ulët të demencës te përdoruesit e metforminës krahasuar me jopërdoruesit. Autorët theksuan megjithatë heterogjenitetin e lartë mes studimeve dhe nevojën për interpretim të kujdesshëm.
Pra, metformina është një kandidat interesant në neuroproteksion, por aktualisht nuk është një trajtim i aprovuar për parandalimin apo trajtimin e demencës.
Çfarë lidhjeje ekziston midis diabetit dhe demencës?
Diabeti mellitus tip 2 shoqërohet me një rrezik më të lartë për rënie njohëse dhe demencë. Për këtë arsye, kontrolli i mirë metabolik dhe vaskular konsiderohet pjesë e rëndësishme e mbrojtjes afatgjatë të trurit.
Truri është shumë i ndjeshëm ndaj ndryshimeve metabolike dhe vaskulare.
Në diabetin tip 2 mund të shfaqen:
- hiperglicemi kronike;
- rezistencë ndaj insulinës;
- inflamacion kronik;
- stres oksidativ;
- dëmtim endotelial;
- sëmundje të enëve të vogla cerebrale;
- hipertension;
- dislipidemi;
- obezitet visceral.
Të gjithë këta faktorë mund të ndikojnë në funksionimin e trurit.
Rezistenca ndaj insulinës është veçanërisht interesante, sepse sinjalizimi i insulinës nuk është i rëndësishëm vetëm për metabolizmin periferik.
Insulina dhe rrugët e saj sinjalizuese marrin pjesë edhe në funksione të trurit të lidhura me plasticitetin neuronal, kujtesën dhe metabolizmin cerebral.
Kjo ka krijuar hipotezën se përmirësimi i rezistencës ndaj insulinës mund të ketë efekte pozitive edhe në tru.
Si mund të ndikojë metformina në tru?
Metformina mund të ndikojë indirekt dhe potencialisht direkt në procese të lidhura me plakjen cerebrale, duke përmirësuar metabolizmin e glukozës, ndjeshmërinë ndaj insulinës dhe disa rrugë qelizore të lidhura me inflamacionin dhe metabolizmin energjetik.
Mekanizmi kryesor i metforminës përfshin reduktimin e prodhimit hepatik të glukozës dhe përmirësimin e ndjeshmërisë ndaj insulinës.
Por interesi neurologjik lidhet edhe me aktivizimin e enzimës:
AMP-activated protein kinase – AMPK.
AMPK është një rregullator shumë i rëndësishëm i metabolizmit qelizor.
Aktivizimi i kësaj rruge mund të ndikojë në:
- metabolizmin energjetik;
- funksionin mitokondrial;
- autofagjinë;
- inflamacionin;
- stresin oksidativ;
- homeostazën qelizore.
Pikërisht këto procese janë gjithashtu të përfshira në mekanizmat biologjikë të plakjes dhe neurodegjenerimit.
Megjithatë, mekanizmat e demonstruar në qeliza ose modele eksperimentale nuk duhet të barazohen automatikisht me një efekt klinik te pacientët.
A e ul metformina rrezikun e demencës?
Shumica e të dhënave observacionale të fundit sugjerojnë një lidhje midis përdorimit të metforminës dhe një rreziku më të ulët të demencës te pacientët me diabet tip 2. Por ende nuk është provuar se metformina është shkaku direkt i këtij reduktimi.
Meta-analiza e publikuar në Diabetes, Obesity and Metabolism në vitin 2025 analizoi 20 studime kohorte me mbi 3.4 milionë pjesëmarrës.
Përdorimi i metforminës u shoqërua me rreth 24% rrezik relativ më të ulët për demencë nga të gjitha shkaqet krahasuar me mospërdorimin e saj:
HR 0.76; 95% CI 0.65–0.91.
Kur metformina u krahasua me sulfoniluretë, rreziku gjithashtu rezultoi më i ulët.
Por ekziston një detaj i rëndësishëm.
Heterogjeniteti midis studimeve ishte shumë i madh. Kjo do të thotë se rezultatet ndryshonin ndjeshëm në varësi të popullatës, metodologjisë dhe mënyrës së analizimit të të dhënave.
Një umbrella review me mbi 3 milionë pacientë gjithashtu raportoi se metformina, së bashku me disa klasa të tjera antidiabetike, ishte e lidhur me një rrezik më të ulët të demencës.
Edhe një network meta-analysis i vitit 2024 gjeti një lidhje midis metforminës dhe një rreziku më të ulët të demencës.
Autorët paralajmëruan se metformina zakonisht u jepet pacientëve në faza më të hershme të diabetit, të cilët mund të jenë përgjithësisht më të shëndetshëm.
Prandaj ekziston rreziku i asaj që quhet confounding by indication.
Pse studimet observacionale mund të na mashtrojnë?
Pacientët që marrin metforminë shpesh nuk janë identikë me ata që marrin insulinë ose terapi të tjera.
Për shembull, një pacient që përdor vetëm metforminë mund të ketë:
- diabet më pak të avancuar;
- funksion renal më të mirë;
- më pak komplikacione;
- më pak sëmundje vaskulare;
- moshë më të re;
- kontroll metabolik më të mirë.
Këto karakteristika mund të ulin vetë rrezikun e demencës.
Një analizë sistematike që vlerësoi veçanërisht bias-et kohore gjeti se shumë studime observacionale mbi metforminën dhe demencën kishin probleme metodologjike, përfshirë immortal-time bias dhe time-lag bias.
Studimet që i kontrollonin më mirë këto faktorë nuk gjenin gjithmonë efekt mbrojtës.
Kjo është arsyeja pse duhen studime të randomizuara.
Po për sëmundjen e Alzheimerit?
Të dhënat specifike për Alzheimerin janë më pak të qarta sesa ato për demencën në përgjithësi. Nuk mund të thuhet aktualisht se metformina parandalon sëmundjen e Alzheimerit.
Një meta-analizë e studimeve observacionale mbi Alzheimerin nuk gjeti një reduktim statistikisht të rëndësishëm të incidencës së sëmundjes tek përdoruesit e metforminës.
Kjo është e rëndësishme sepse termi “demencë” përfshin disa patologji:
- Alzheimer;
- demencë vaskulare;
- demencë me trupa Lewy;
- demencë frontotemporale;
- forma të përziera.
Metformina mund të ndikojë veçanërisht në komponentin metabolik dhe vaskular të rrezikut, ndërsa kjo nuk nënkupton domosdoshmërisht një efekt direkt mbi patologjinë Alzheimer.
A mund ta përmirësojë metformina kujtesën?
Studimet klinike janë ende të vogla.
Një studim pilot i randomizuar përfshiu 80 persona 55–90 vjeç me mild cognitive impairment amnestik, mbipeshë ose obezitet, por pa diabet të trajtuar.
Pacientët morën metforminë ose placebo për 12 muaj.
Në një nga testet e kujtesës, grupi që mori metforminë tregoi një përmirësim më të madh pas korrigjimit statistikor për vlerat bazale.
Megjithatë, rezultatet e tjera konjitive nuk treguan përfitim të qartë.
Ky studim ishte i vogël dhe nuk mund të përdoret si provë për rekomandim rutinë.
Një tjetër studim pilot me vetëm 20 pacientë pa diabet, me MCI ose Alzheimer të lehtë, gjeti se metformina kalonte në sistemin nervor qendror dhe dha disa sinjale pozitive në funksionin ekzekutiv.
Por madhësia e kampionit ishte tepër e vogël për përfundime klinike.
Studimi MAP – prova më e rëndësishme që po zhvillohet
Një nga studimet më interesante aktualisht është:
Metformin in Alzheimer’s Dementia Prevention – MAP.
Studimi është një trial multicentrik, i randomizuar, double-blind dhe placebo-controlled, që përfshin 326 persona 55–90 vjeç me amnestic mild cognitive impairment, pa diabet dhe me mbipeshë ose obezitet.
Metformina extended-release po krahasohet me placebo.
Studimi synon të vlerësojë jo vetëm kujtesën, por edhe:
- funksionin konjitiv global;
- ndryshimet cerebrale;
- amyloidin;
- tau;
- biomarkerët neurologjikë.
Sipas regjistrit ClinicalTrials.gov të përditësuar në vitin 2026, studimi është aktiv, por nuk rekruton më pjesëmarrës dhe ende nuk ka publikuar rezultatet përfundimtare.
Kjo do të thotë se deri në publikimin e këtyre të dhënave, përdorimi i metforminës vetëm për parandalimin e demencës mbetet eksperimental.
Një problem i rëndësishëm: vitamina B12
Metformina mund të ulë përthithjen e vitaminës B12, sidomos kur përdoret për shumë vite ose në doza të larta. Kjo është veçanërisht e rëndësishme tek të moshuarit dhe pacientët me ankesa neurologjike ose njohëse.
Mungesa e vitaminës B12 mund të shkaktojë:
- anemi makrocitare;
- lodhje;
- parestezi;
- neuropati periferike;
- çrregullime të ecjes;
- probleme të kujtesës;
- konfuzion;
- dëmtime neurologjike.
Në një pacient që merr metforminë dhe paraqet rënie të kujtesës, nuk duhet supozuar menjëherë se kemi demencë neurodegjenerative.
Duhet konsideruar edhe:
deficienca e vitaminës B12.
American Diabetes Association rekomandon të konsiderohet matja periodike e vitaminës B12 tek personat që përdorin metforminë për periudha të gjata, veçanërisht kur ka anemi ose neuropati.
Në praktikën klinike, kontrolli mund të përfshijë:
- hemogramë;
- vitaminë B12;
- folat;
- TSH;
- HbA1c;
- funksion renal;
- funksion hepatik;
dhe, sipas situatës klinike, analiza të tjera për shkaqe të kthyeshme të deficitit konjitiv.
A duhet t’i japim metforminë një pacienti pa diabet për parandalimin e demencës?
Aktualisht jo si praktikë rutinë. Evidenca nuk është ende e mjaftueshme për të rekomanduar metforminë te individët pa diabet vetëm me qëllim parandalimin e Alzheimerit ose demencës.
Metformina nuk është e aprovuar për këtë indikacion.
Edhe studimi MAP po e përdor atë brenda një protokolli të kontrolluar klinik.
Prandaj nuk duhet të krijohet ideja:
“Merr metforminë që të mos bësh Alzheimer.”
Kjo do të ishte një interpretim i gabuar i evidencës aktuale.
Po te pacienti me diabet tip 2?
Situata është krejt tjetër.
Në një pacient me diabet tip 2 që ka indikacion për metforminë, frika nga demenca nuk është arsye për ta shmangur atë.
Metformina vazhdon të jetë një terapi e rëndësishme antihiperglicemike, veçanërisht për shkak të:
- eksperiencës së gjatë klinike;
- kostos së ulët;
- efektit të mirë mbi HbA1c;
- rrezikut të ulët të hipoglicemisë kur përdoret vetëm.
ADA 2026 vazhdon ta konsiderojë metforminën një alternativë të mirë për kontrollin e glukozës edhe tek shumë të moshuar me diabet tip 2, duke marrë parasysh funksionin renal dhe gjendjen klinike.
Kur duhet kujdes me metforminën?
Metformina duhet përdorur duke vlerësuar funksionin renal.
Sipas Standards of Care të ADA 2026, ajo mund të përdoret në shumë pacientë me:
eGFR ≥30 mL/min/1.73 m²,
me reduktim doze dhe monitorim më të afërt kur eGFR është 30–45 mL/min/1.73 m².
Kujdes i veçantë kërkohet te pacientët me:
- insuficiencë renale të avancuar;
- hipoperfuzion;
- hipoksemi;
- sëmundje të rënda akute;
- dëmtim të rëndësishëm hepatik.
Metformina mund të ndërpritet përkohësisht në disa situata akute ose rreth ekzaminimeve të caktuara me kontrast joduar, në varësi të funksionit renal dhe protokollit klinik.
Cilat efekte anësore duhet të njohim?
Më të zakonshmet janë gastrointestinale:
- nauze;
- diarre;
- dhimbje abdominale;
- fryrje;
- humbje oreksi.
Shpesh toleranca përmirësohet kur terapia fillon gradualisht dhe doza titrohet ngadalë.
Forma extended release – XR mund të tolerohet më mirë nga disa pacientë.
Efekti më serioz, por i rrallë, është acidoza laktike, kryesisht në situata ku ekzistojnë faktorë predispozues si insuficiencë e rëndë renale, hipoksi apo hipoperfuzion.
Çfarë duhet të vlerësojmë tek një pacient me diabet që po humbet kujtesën?
Mos ia atribuoni menjëherë simptomat vetëm moshës.
Një vlerësim praktik mund të përfshijë:
- anamnezë nga pacienti dhe familjari;
- kohën e fillimit të simptomave;
- ndikimin në aktivitetet e përditshme;
- rishikimin e medikamenteve;
- depresionin dhe çrregullimet e gjumit;
- MoCA ose test tjetër konjitiv;
- hemogramën;
- vitaminën B12;
- TSH;
- HbA1c dhe gliceminë;
- elektrolitet dhe funksionin renal;
- vlerësim neurologjik sipas indikacionit.
Gjithashtu duhet vlerësuar:
- hipertensioni;
- fibrilacioni atrial;
- dislipidemia;
- duhanpirja;
- aktiviteti fizik;
- apnea obstruktive e gjumit;
- sëmundjet cerebrovaskulare.
Mbrojtja e trurit është shumë më tepër sesa përdorimi i një medikamenti të vetëm.
Shenjat alarmuese
Vlerësim mjekësor i shpejtë kërkohet kur ndryshimet konjitive shoqërohen me:
- konfuzion të papritur;
- deficit neurologjik fokal;
- dobësi të njëanshme;
- çrregullim të të folurit;
- humbje të menjëhershme të orientimit;
- ndryshim akut të sjelljes;
- temperaturë ose shenja infeksioni;
- traumë kraniale;
- hipoglicemi të rëndë;
- humbje të vetëdijes;
- kriza epileptike.
Një ndryshim konjitiv që zhvillohet brenda orëve ose ditëve nuk duhet konsideruar automatikisht demencë.
Duhet përjashtuar deliriumi dhe patologjitë akute.
Çfarë thotë evidenca sot?
| Pyetja | Përgjigjja aktuale |
|---|---|
| A lidhet metformina me rrezik më të ulët të demencës te diabetikët? | Shumë studime observacionale sugjerojnë po |
| A është provuar se metformina parandalon demencën? | Jo |
| A parandalon Alzheimerin? | Nuk është provuar |
| A mund të përmirësojë kujtesën? | Ka sinjale nga studime të vogla, por jo prova definitive |
| A duhet përdorur tek personat pa diabet vetëm për parandalimin e demencës? | Jo si terapi rutinë |
| A mund të ulë vitaminën B12? | Po |
| A po zhvillohen studime të mëdha? | Po, përfshirë MAP |
Përfundim
Metformina është duke u shfaqur si një nga barnat më interesante në kërkimet mbi lidhjen midis metabolizmit dhe plakjes cerebrale.
Studimet me miliona pacientë sugjerojnë se te personat me diabet tip 2, përdorimi i metforminës mund të shoqërohet me një rrezik më të ulët të demencës.
Por fjala kyçe është:
“shoqërohet”.
Nuk kemi ende prova të mjaftueshme që metformina vetë e parandalon demencën ose sëmundjen e Alzheimerit.
Për pacientët me diabet tip 2, kontrolli i mirë i glicemisë, presionit arterial, lipideve, peshës trupore dhe faktorëve vaskularë mbetet shumë më i rëndësishëm sesa kërkimi i një “tablete kundër demencës”.
Në të njëjtën kohë, tek përdoruesit afatgjatë të metforminës duhet të kujtojmë një element të rëndësishëm: vitaminën B12, sepse deficienca e saj mund të shkaktojë simptoma neurologjike dhe konjitive.
Rezultatet e studimeve të mëdha të randomizuara, në veçanti MAP, pritet të tregojnë më qartë nëse metformina mund të kalojë nga një medikament antidiabetik interesant për neuroshkencën në një strategji reale për parandalimin e rënies konjitive.
Deri atëherë, metformina duhet përdorur për indikacionet e saj metabolike dhe jo të përshkruhet rutinë vetëm për parandalimin e demencës.
FAQ
A e parandalon metformina Alzheimerin?
Jo. Aktualisht nuk ekzistojnë prova të mjaftueshme klinike që të tregojnë se metformina parandalon sëmundjen e Alzheimerit.
A mund të ulë metformina rrezikun e demencës?
Studimet observacionale sugjerojnë një lidhje me rrezik më të ulët të demencës te disa pacientë me diabet tip 2, por nuk është provuar ende një marrëdhënie direkte shkak-pasojë.
A duhet të marrë metforminë një person pa diabet për kujtesën?
Jo si trajtim rutinë. Metformina nuk është e aprovuar për parandalimin e rënies njohëse ose të Alzheimerit.
A ndikon metformina te vitamina B12?
Po. Përdorimi afatgjatë mund të ulë përthithjen e vitaminës B12, veçanërisht në doza më të larta dhe gjatë përdorimit shumëvjeçar.
A mund të shkaktojë mungesa e B12 probleme me kujtesën?
Po. Deficienca e vitaminës B12 mund të shoqërohet me neuropati, çrregullime të ecjes, konfuzion dhe probleme konjitive.
Çfarë duhet kontrolluar te një pacient që merr metforminë dhe ka probleme me kujtesën?
Vlerësimi mund të përfshijë vitaminën B12, hemogramën, TSH, HbA1c, funksionin renal, rishikimin e medikamenteve dhe vlerësimin formal të funksionit konjitiv.
Referenca
- Tang C, et al. Association of Metformin use with risk of dementia in patients with type 2 diabetes: A systematic review and meta-analysis. Diabetes Obes Metab. 2025.
- Kuate Defo A, et al. Diabetes, antidiabetic medications and risk of dementia: A systematic umbrella review and meta-analysis. Diabetes Obes Metab. 2024.
- Sunwoo Y, et al. Risk of Dementia and Alzheimer’s Disease Associated With Antidiabetics: A Bayesian Network Meta-Analysis. Am J Prev Med. 2024.
- Tahmi M, Benitez R, Luchsinger JA. Metformin as a Potential Prevention Strategy for Alzheimer’s Disease and Alzheimer’s Disease Related Dementias. J Alzheimers Dis. 2024.
- Luchsinger JA, et al. Metformin in Amnestic Mild Cognitive Impairment: Results of a Pilot Randomized Placebo Controlled Clinical Trial. J Alzheimers Dis.
- Luchsinger JA, et al. Protocol for a Randomized Phase II/III Trial: Metformin in Alzheimer Dementia Prevention – MAP. 2025.
- ClinicalTrials.gov. Metformin in Alzheimer’s Dementia Prevention – NCT04098666.
- American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes—2026.
Disclaimer
Ky artikull ka karakter informues dhe edukativ dhe nuk zëvendëson konsultën, diagnozën apo trajtimin individual nga mjeku.
Metformina nuk është aktualisht e aprovuar si medikament për parandalimin ose trajtimin e demencës apo sëmundjes së Alzheimerit.
Fillimi, ndryshimi ose ndërprerja e metforminës duhet të bëhet vetëm pas vlerësimit të indikacionit, funksionit renal, barnave të tjera dhe gjendjes klinike të pacientit.
