Për shumë njerëz, dita fillon me një filxhan kafe. Ajo na ndihmon të zgjohemi, të përqendrohemi dhe shpesh është pjesë e një zakoni të këndshëm me familjen, miqtë ose kolegët.
Por kafeja ngre edhe shumë pyetje:
- A e rrit tensionin?
- A shkakton palpitacione?
- A është e dëmshme për veshkat?
- A lejohet te personat me diabet?
- Sa filxhanë mund të pimë pa rrezikuar shëndetin?
Përgjigjja nuk është e njëjtë për të gjithë. Një person mund të pijë dy ose tre kafe pa ndier asgjë, ndërsa një tjetër mund të ketë palpitacione, ankth ose pagjumësi edhe pas një filxhani të vetëm.
Për shumicën e të rriturve të shëndetshëm, një sasi e moderuar kafeje mund të jetë pjesë e një mënyre të shëndetshme jetese. Megjithatë, sasia, mënyra e përgatitjes dhe gjendja shëndetësore e secilit kanë shumë rëndësi.
Çfarë përmban kafeja?
Përbërësi më i njohur i kafesë është kafeina. Ajo vepron si stimulues i sistemit nervor dhe mund të na bëjë të ndihemi më të zgjuar, më energjikë dhe më të përqendruar.
Kafeina bllokon përkohësisht adenozinën, një substancë që i dërgon trurit sinjale lodhjeje dhe përgjumjeje. Kjo është arsyeja pse shumë njerëz ndihen më mirë pak minuta pas pirjes së kafesë.
Megjithatë, kafeja nuk përmban vetëm kafeinë. Ajo ka edhe:
- polifenole;
- acide klorogjenike;
- antioksidantë;
- magnez;
- kalium;
- përbërës të quajtur cafestol dhe kahweol.
Këta përbërës mund të ndikojnë në metabolizëm, inflamacion, funksionin e mëlçisë dhe kontrollin e glukozës.
Kjo shpjegon pse kafeja dhe kafeina nuk janë gjithmonë e njëjta gjë. Disa përfitime të kafesë janë vërejtur edhe te kafeja pa kafeinë.
Sa kafe duhet të pimë në ditë?
Për shumicën e të rriturve të shëndetshëm, deri në rreth 400 mg kafeinë në ditë konsiderohet një kufi i përgjithshëm i pranueshëm.
Por ky numër nuk do të thotë se çdo person duhet të konsumojë 400 mg. Ai është më shumë një kufi orientues sesa një sasi që duhet arritur.
Për shumicën e njerëzve, një zgjedhje e arsyeshme është:
1 deri në 3 filxhanë kafe në ditë.
Kjo sasi zakonisht është e mjaftueshme për të marrë efektin stimulues të kafesë pa shkaktuar probleme të rëndësishme.
Sasia e kafeinës ndryshon shumë sipas llojit të kafesë:
- një ekspres i vogël mund të ketë rreth 50–80 mg;
- një kafe e filtruar mund të ketë 80–140 mg;
- një kafe e madhe nga kafeneja mund të ketë mbi 200 mg;
- kafeja pa kafeinë përmban pak kafeinë, por jo zero.
Prandaj, katër filxhanë të vegjël nuk janë gjithmonë të njëjtë me katër filxhanë të mëdhenj.
Kafeja dhe tensioni arterial
Kafeina mund ta rrisë përkohësisht tensionin arterial. Ky efekt zakonisht shfaqet rreth 30–60 minuta pas pirjes së kafesë dhe mund të zgjasë disa orë.
Rritja mund të jetë më e dukshme:
- te personat që nuk pinë shpesh kafe;
- pas një kafeje shumë të fortë;
- kur pihen disa filxhanë brenda një kohe të shkurtër;
- te personat me ankth;
- kur kafeja shoqërohet me duhan;
- pas një nate me pak gjumë.
Te personat që pinë kafe rregullisht, organizmi mund të krijojë njëfarë tolerance. Për këtë arsye, ndikimi i kafesë në tension nuk është i njëjtë te të gjithë.
Një person me tension të kontrolluar mund të tolerojë një ose dy kafe në ditë. Ndërsa te një pacient me hipertension të pakontrolluar, veçanërisht me vlera rreth ose mbi 160/100 mmHg, konsumimi duhet vlerësuar më me kujdes.
Si ta kuptoni nëse kafeja ju rrit tensionin?
Mund të bëni një provë të thjeshtë:
- Matni tensionin para kafesë.
- Pini kafenë si zakonisht.
- Mateni përsëri pas 30–60 minutash.
- Përsëriteni këtë në disa ditë të ndryshme.
Nëse tensioni rritet vazhdimisht pas kafesë, mund të nevojitet reduktimi i saj ose kalimi te kafeja pa kafeinë.
Kafeja dhe zemra
Shumë njerëz shqetësohen se kafeja mund t’u dëmtojë zemrën. Në të vërtetë, konsumimi i moderuar nuk duket se rrit automatikisht rrezikun e sëmundjeve të zemrës te shumica e njerëzve.
Por kafeina mund të shkaktojë:
- rrahje të shpejta të zemrës;
- palpitacione;
- dridhje të duarve;
- ndjesi ankthi;
- shqetësim në gjoks;
- ndjesinë se zemra “po kapërcen një rrahje”.
Këto simptoma zakonisht janë më të shpeshta te personat që janë të ndjeshëm ndaj kafeinës ose pinë shumë kafe brenda pak orësh.
Nëse palpitacionet shfaqen pas çdo kafeje, kjo është një shenjë se organizmi mund të mos e tolerojë mirë kafeinën.
Një zgjidhje praktike është:
- ulja e numrit të filxhanëve;
- zgjedhja e kafesë më të dobët;
- pirja e saj pas ushqimit;
- kalimi te kafeja pa kafeinë.
Dhimbja e gjoksit, vështirësia në frymëmarrje, humbja e vetëdijes ose rrahjet shumë të shpejta nuk duhet t’i atribuohen vetëm kafesë. Këto shenja kërkojnë vlerësim mjekësor.
Kafeja dhe kolesteroli
Jo çdo lloj kafeje ndikon njësoj te kolesteroli.
Kafeja e pafiltruar përmban më shumë cafestol dhe kahweol, dy përbërës që mund të rrisin kolesterolin LDL.
Këta përbërës gjenden në sasi më të larta te:
- kafeja turke;
- kafeja e zier;
- French press;
- disa lloje ekspresi.
Filtri prej letre mban një pjesë të madhe të këtyre substancave. Prandaj, një person me kolesterol të lartë mund të përfitojë duke zgjedhur më shpesh kafe të filtruar me letër.
Kjo nuk do të thotë se një ekspres i vetëm është i rrezikshëm. Rëndësi ka sasia totale dhe sa shpesh konsumohet.
Kafeja dhe diabeti i tipit 2
Studimet kanë vërejtur se njerëzit që pinë kafe në mënyrë të moderuar mund të kenë një rrezik më të ulët për zhvillimin e diabetit të tipit 2.
Kjo lidhje është parë edhe te kafeja pa kafeinë. Kjo tregon se efekti i mundshëm nuk lidhet vetëm me kafeinën, por edhe me përbërës të tjerë të kafesë, si polifenolet dhe acidet klorogjenike.
Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm.
Te një person që ka tashmë diabet, kafeina mund ta rrisë përkohësisht glukozën pas ushqimit ose ta bëjë organizmin më pak të ndjeshëm ndaj insulinës.
Pra, kafeja mund të lidhet me një rrezik më të ulët afatgjatë për zhvillimin e diabetit, por kjo nuk do të thotë se ul menjëherë sheqerin në gjak.
Çfarë mund të bëjë një pacient me diabet?
Mund të kontrollojë glukozën:
- para kafesë;
- 1–2 orë pas saj;
- duke e pirë pa sheqer;
- duke krahasuar kafenë normale me atë pa kafeinë.
Shpesh problemi kryesor nuk është vetë kafeja, por ajo që i shtohet:
- sheqer;
- karamel;
- shurupe;
- qumësht i kondensuar;
- krem;
- çokollatë.
Një pije e madhe me kafe dhe shumë sheqer mund të ketë qindra kalori dhe nuk duhet konsideruar thjesht si “një filxhan kafe”.
Kafeja dhe veshkat
Për shumicën e njerëzve me veshka të shëndetshme, konsumimi i moderuar i kafesë nuk duket se shkakton dëmtim renal.
Disa studime kanë gjetur se personat që pinë kafe mund të kenë rrezik pak më të ulët për sëmundje kronike të veshkave. Megjithatë, këto janë kryesisht studime observacionale dhe nuk provojnë se kafeja i mbron drejtpërdrejt veshkat.
Kafeina ka një efekt të lehtë diuretik. Kjo do të thotë se mund të shtojë pak urinimin, sidomos te personat që nuk pinë zakonisht kafe.
Por një ose dy filxhanë zakonisht nuk shkaktojnë dehidratim, sepse vetë kafeja përmban ujë.
Megjithatë, kafeja nuk duhet të zëvendësojë ujin. Kjo është veçanërisht e rëndësishme:
- gjatë verës;
- gjatë aktivitetit fizik;
- gjatë temperaturës;
- në prani të diarresë ose të vjellave;
- te të moshuarit.
Kafeja dhe gurët në veshka
Disa studime sugjerojnë se kafeja mund të lidhet me një rrezik më të ulët të formimit të gurëve në veshka.
Por kjo nuk do të thotë se kafeja “pastron veshkat”. Masa më e rëndësishme për parandalimin e gurëve mbetet pirja e mjaftueshme e ujit.
Po te sëmundja kronike renale?
Te pacientët me sëmundje kronike të veshkave duhet të merret parasysh:
- niveli i tensionit;
- kaliumi;
- kufizimi i lëngjeve;
- dializa;
- qumështi ose kremi që i shtohet kafesë.
Te pacientët në dializë, edhe kafeja llogaritet si pjesë e sasisë ditore të lëngjeve.
Kafeja dhe mëlçia
Kafeja është lidhur në shumë studime me një rrezik më të ulët të disa sëmundjeve të mëlçisë.
Konsumimi i moderuar mund të lidhet me:
- më pak fibrozë hepatike;
- rrezik më të ulët për cirrozë;
- rrezik më të ulët për kancer të mëlçisë;
- ecuri më të mirë te disa pacientë me mëlçi të yndyrshme.
Megjithatë, kafeja nuk zëvendëson trajtimin.
Një person me mëlçi të yndyrshme duhet të fokusohet te:
- ulja në peshë;
- aktiviteti fizik;
- kontrolli i diabetit;
- ulja e triglicerideve;
- shmangia e alkoolit.
Kafeja mund të jetë pjesë e një stili të mirë jetese, por nuk është ilaç për mëlçinë.
Kafeja, ankthi dhe dridhjet
Kafeina na bën më të zgjuar, por kur merret në sasi të madhe mund të japë efektin e kundërt nga ai që dëshirojmë.
Në vend që të ndihemi më të përqendruar, mund të ndihemi:
- të tensionuar;
- të shqetësuar;
- nervozë;
- me dridhje duarsh;
- me frymëmarrje të shpejtë;
- me palpitacione;
- me vështirësi në përqendrim.
Personat me ankth ose sulme paniku mund të jenë veçanërisht të ndjeshëm.
Nëse kafeja shkakton ankth, nuk ka kuptim të vazhdohet vetëm sepse “të gjithë e pinë”. Kafeja pa kafeinë mund të ruajë shijen dhe ritualin, pa dhënë të njëjtin stimulim.
Kafeja dhe gjumi
Një nga problemet më të zakonshme të kafesë është ndikimi në gjumë.
Kafeina mund të qëndrojë në organizëm për disa orë. Te shumica e njerëzve, gjysma e saj eliminohet pas rreth 4–6 orësh, por te disa persona mund të zgjasë edhe më shumë.
Kjo do të thotë se kafeja e pirë në orën 17:00 mund të ndikojë ende në gjumë gjatë natës.
Për të mbrojtur gjumin, kafeja e fundit duhet pirë:
- të paktën 6 orë para gjumit;
- edhe më herët te personat shumë të ndjeshëm.
Një problem i zakonshëm është cikli:
fle pak → pi më shumë kafe → fle edhe më keq → pi akoma më shumë kafe.
Nëse dikush zgjohet i lodhur çdo ditë, duhet të kërkohet shkaku i lodhjes dhe jo vetëm të shtohet sasia e kafesë.
Kafeja gjatë shtatzënisë
Gjatë shtatzënisë rekomandohet që marrja totale e kafeinës të mos kalojë 200 mg në ditë.
Kjo përfshin jo vetëm kafenë, por edhe:
- çajin;
- çokollatën;
- pijet e gazuara;
- pijet energjike;
- disa medikamente.
Një kafe e madhe dhe e fortë mund t’i afrohet këtij kufiri ose edhe ta tejkalojë.
Gjatë shtatzënisë, organizmi e eliminon kafeinën më ngadalë. Për këtë arsye, sasia duhet mbajtur më e ulët.
Kafeja gjatë ushqyerjes me gji
Një sasi e vogël kafeine kalon në qumështin e gjirit.
Shumica e nënave mund të konsumojnë një sasi të moderuar, por duhet vëzhguar foshnja për:
- shqetësim;
- gjumë të dobët;
- irritim;
- të qarë më shumë se zakonisht.
Të porsalindurit dhe foshnjat e lindura para kohe e përpunojnë kafeinën më ngadalë.
A mund të krijojë varësi kafeja?
Konsumimi i përditshëm i kafesë mund të krijojë varësi fizike nga kafeina.
Kur ajo ndërpritet papritur, mund të shfaqen:
- dhimbje koke;
- lodhje;
- përgjumje;
- nervozizëm;
- vështirësi në përqendrim.
Nëse dëshironi ta ulni kafenë, është më mirë ta bëni gradualisht.
Mund të:
- zvogëloni madhësinë e filxhanit;
- hiqni një kafe çdo disa ditë;
- zëvendësoni një filxhan me kafe pa kafeinë;
- përzieni kafen normale me atë pa kafeinë.
Cila mënyrë e pirjes së kafesë është më e mirë?
Për shumicën e njerëzve, zgjedhja më e mirë është:
- kafe pa shumë sheqer;
- pa shurupe;
- pa sasi të mëdha kremi;
- jo shumë e fortë;
- jo vonë në mbrëmje.
Kafeja e zezë ka shumë pak kalori. Problemi zakonisht fillon kur shtohen sheqer, karamel, pana ose qumësht i kondensuar.
Te personat me kolesterol të lartë, kafeja e filtruar me letër mund të jetë zgjedhje më e mirë.
Te personat me palpitacione, ankth ose pagjumësi, kafeja pa kafeinë është një alternativë e mirë.
Kush duhet ta kufizojë kafenë?
Kafeja duhet kufizuar ose përshtatur individualisht te personat me:
- hipertension të pakontrolluar;
- palpitacione;
- aritmi që përkeqësohet nga kafeina;
- ankth;
- sulme paniku;
- pagjumësi;
- refluks;
- shtatzëni;
- sëmundje kronike renale të avancuar;
- kufizim të lëngjeve;
- migrenë të provokuar nga kafeina.
Shenjat që tregojnë se po pini shumë kafe
Sasia mund të jetë e tepërt për ju edhe nëse nuk keni kaluar kufirin teorik prej 400 mg.
Shenjat më të zakonshme janë:
- palpitacione;
- puls i shpejtë;
- dridhje të duarve;
- ankth;
- pagjumësi;
- dhimbje koke;
- refluks;
- urinim i shpeshtë;
- nervozizëm;
- nevojë për gjithnjë e më shumë kafe.
Në këto raste, sasia duhet ulur gradualisht.
Kur duhet kërkuar ndihmë mjekësore?
Kërkoni vlerësim të shpejtë nëse pas konsumimit të kafesë, pijeve energjike ose suplementeve me kafeinë shfaqen:
- dhimbje gjoksi;
- vështirësi në frymëmarrje;
- rrahje shumë të shpejta ose të çrregullta;
- humbje e vetëdijes;
- konfuzion;
- të vjella të përsëritura;
- presion shumë i lartë;
- konvulsione.
Pijet energjike dhe pluhurat me kafeinë mund të përmbajnë doza shumë më të larta se një filxhan i zakonshëm kafeje.
A duhet të fillojmë të pimë kafe për të qenë më të shëndetshëm?
Jo.
Edhe pse shumë studime e lidhin kafenë me disa përfitime, një person që nuk pi kafe nuk ka nevojë të fillojë vetëm për të parandaluar diabetin, sëmundjet e zemrës ose problemet e veshkave.
Për shëndetin kanë më shumë rëndësi:
- ushqyerja e mirë;
- aktiviteti fizik;
- gjumi;
- pesha e shëndetshme;
- mos pirja e duhanit;
- kontrolli i tensionit;
- kontrolli i glukozës dhe kolesterolit.
Kafeja mund të jetë pjesë e një stili të shëndetshëm jetese, por nuk është ilaç.
Përfundimi
Për shumicën e të rriturve të shëndetshëm, 1–3 filxhanë kafe në ditë janë zakonisht një sasi e arsyeshme.
Kufiri prej 400 mg kafeinë në ditë është një maksimum orientues dhe jo një objektiv.
Kafeja mund të lidhet me disa përfitime për mëlçinë, metabolizmin dhe veshkat, por mund të rrisë përkohësisht tensionin, të shkaktojë palpitacione, ankth dhe të prishë gjumin.
Mënyra më e mirë për ta pirë është:
- me masë;
- pa shumë sheqer;
- jo vonë në mbrëmje;
- duke vëzhguar si reagon organizmi;
- duke e përshtatur sipas sëmundjeve që ka personi.
Pyetje të shpeshta
A e rrit kafeja tensionin?
Po, mund ta rrisë përkohësisht, sidomos te personat që nuk e pinë rregullisht ose janë shumë të ndjeshëm ndaj kafeinës.
A lejohet kafeja te diabeti?
Zakonisht po, veçanërisht pa sheqer. Megjithatë, te disa persona kafeina mund ta rrisë përkohësisht glukozën.
A i dëmton kafeja veshkat?
Konsumimi i moderuar zakonisht nuk i dëmton veshkat te personat me funksion renal normal. Te sëmundja kronike renale nevojitet individualizim.
A shkakton kafeja dehidratim?
Një ose dy filxhanë zakonisht nuk shkaktojnë dehidratim të rëndësishëm, por kafeja nuk duhet të zëvendësojë ujin.
Sa kafe lejohet gjatë shtatzënisë?
Marrja totale e kafeinës duhet të qëndrojë nën 200 mg në ditë.
A është më e mirë kafeja pa kafeinë?
Ajo është zgjedhje e mirë për personat me palpitacione, ankth, pagjumësi ose ndjeshmëri ndaj kafeinës.
A e rrit kafeja kolesterolin?
Kafeja e pafiltruar mund ta rrisë kolesterolin LDL. Kafeja e filtruar me letër përmban më pak cafestol.
Referencat
- European Food Safety Authority. Scientific Opinion on the Safety of Caffeine.
- U.S. Food and Drug Administration. Spilling the Beans: How Much Caffeine Is Too Much?
- American Heart Association. Caffeine and Heart Disease.
- American College of Obstetricians and Gynecologists. Moderate Caffeine Consumption During Pregnancy.
- Carlström M, Larsson SC. Coffee consumption and reduced risk of developing type 2 diabetes: systematic review and meta-analysis. Nutrition Reviews.
- Ding M, et al. Caffeinated and decaffeinated coffee consumption and risk of type 2 diabetes. Diabetes Care.
- Kanbay M, et al. Effect of coffee consumption on renal outcomes: systematic review and meta-analysis. Journal of Renal Nutrition.
- Srithongkul T, Ungprasert P. Coffee consumption and risk of chronic kidney disease. European Journal of Internal Medicine.
- National Kidney Foundation. Coffee and Kidney Disease: Is It Safe?
- National Kidney Foundation. Coffee, Caffeine and Kidney Stone Risk.
- Kim Y, et al. Coffee consumption and all-cause and cause-specific mortality. European Journal of Epidemiology.
- American Heart Association. Coffee, blood pressure and cholesterol.
Shënim mjekësor: Ky artikull ka qëllim informues dhe nuk zëvendëson konsultën me mjekun. Te pacientët me hipertension, diabet, aritmi, shtatzëni ose sëmundje të veshkave, sasia e kafesë duhet përshtatur individualisht.
