Insulina është një nga medikamentet më të rëndësishme në mjekësinë moderne. Për miliona njerëz me diabet, veçanërisht për personat me diabet tip 1, ajo është një terapi e domosdoshme për jetën.
Megjithatë, fjala “insulinë” vazhdon të shkaktojë frikë te shumë pacientë.
Shpesh dëgjojmë pyetje si:
“Do të thotë se diabeti im është përkeqësuar?”
“Do ta përdor insulinën gjithë jetën?”
“A është e rrezikshme?”
“A të shëndosh?”
“Cila insulinë është më e mira?”
“A mund ta bëj vetë dozën sipas glicemisë?”
Për t’i kuptuar këto pyetje duhet të kuptojmë fillimisht një gjë shumë të rëndësishme:
Insulina nuk është një medikament i vetëm.
Ka disa lloje insulinash dhe secila ka një rol të ndryshëm.
Disa veprojnë shumë shpejt dhe përdoren kryesisht rreth vakteve. Disa veprojnë gjatë gjithë ditës dhe natës. Disa janë përzierje të dy profileve. Sot kemi gjithashtu pompa insulinike, sensorë të vazhdueshëm të glukozës dhe sisteme automatike që përshtatin administrimin e insulinës sipas të dhënave të sensorit.
Pra insulinoterapia moderne është një sistem i tërë dhe jo thjesht “bëj disa njësi insulinë kur sheqeri është i lartë”.
Çfarë është insulina?
Insulina është hormon që prodhohet normalisht nga qelizat beta të pankreasit.
Roli i saj kryesor është të ndihmojë organizmin të menaxhojë glukozën.
Pas një vakti, një pjesë e karbohidrateve që hamë shndërrohet në glukozë.
Glukoza kalon në gjak.
Kur niveli i saj rritet, pankreasi reagon duke çliruar insulinë.
Insulina u jep sinjal qelizave që të përdorin glukozën si energji dhe njëkohësisht i thotë mëlçisë të reduktojë prodhimin e glukozës.
Në një organizëm të shëndetshëm kjo ndodh vazhdimisht dhe pothuajse pa e kuptuar.
Në diabet ky mekanizëm prishet.
Çfarë ndodh në diabetin tip 1?
Në diabetin tip 1, sistemi imunitar dëmton qelizat beta të pankreasit.
Organizmi nuk prodhon më insulinë të mjaftueshme.
Prandaj insulina duhet të jepet nga jashtë.
Për këtë arsye, te diabeti tip 1 insulina nuk është thjesht një zgjedhje terapeutike.
Është terapi bazë.
Pa insulinë, glukoza rritet dhe organizmi nuk mund ta përdorë si duhet energjinë.
Në mungesë të rëndë të insulinës mund të zhvillohet ketoacidoza diabetike, e cila është një urgjencë mjekësore.
Çfarë ndodh në diabetin tip 2?
Diabeti tip 2 është pak më kompleks.
Në fillim, pankreasi shpesh prodhon insulinë, por indet nuk përgjigjen mirë ndaj saj.
Kjo quhet:
Rezistencë ndaj insulinës.
Pankreasi përpiqet të kompensojë duke prodhuar gjithnjë e më shumë insulinë.
Për vite me radhë mund ta mbajë situatën nën kontroll.
Por me kalimin e kohës, te një pjesë e pacientëve, qelizat beta humbasin kapacitetin për të prodhuar insulinë të mjaftueshme.
Atëherë mund të jetë e nevojshme të shtohet insulina nga jashtë.
Kjo nuk do të thotë se pacienti “ka dështuar”.
Është shpesh pjesë e evolucionit natyral të diabetit tip 2.
Si prodhohet normalisht insulina gjatë ditës?
Pankreasi nuk prodhon insulinë vetëm kur hamë.
Ai çliron një sasi të vogël të insulinës gjatë gjithë ditës dhe natës.
Kjo quhet:
Insulinë bazale.
Insulina bazale kontrollon kryesisht glukozën që prodhon mëlçia ndërmjet vakteve dhe gjatë natës.
Pas një vakti, pankreasi prodhon një sasi më të madhe të insulinës.
Kjo quhet:
insulinë prandiale ose bolus.
Pra një pankreas normal funksionon në dy nivele:
bazal + bolus.
Ky është një nga konceptet më të rëndësishme për të kuptuar insulinoterapinë.
Cilat janë llojet kryesore të insulinës?
Insulinat klasifikohen sipas shpejtësisë me të cilën fillojnë të veprojnë dhe sa gjatë zgjasin.
Në praktikë mund t’i ndajmë në:
- insulinë ultrarapide ose rapide;
- insulinë me veprim të shkurtër;
- insulinë me veprim të ndërmjetëm;
- insulinë me veprim të gjatë;
- insulinë me veprim shumë të gjatë;
- insulinë premix ose të kombinuar.
Insulinat rapide dhe ultrarapide
Këto janë insulinat që përdoren kryesisht për të mbuluar rritjen e glukozës pas ushqimit.
Shembuj të njohur janë:
Insulin aspart
- NovoRapid / NovoLog
- Fiasp
Insulin lispro
- Humalog
- Lyumjev
Insulin glulisine
- Apidra
Këto insulina fillojnë të veprojnë relativisht shpejt.
Për këtë arsye përdoren kryesisht pranë vakteve.
Por koha e saktë e administrimit ndryshon sipas preparatit.
Një insulinë ultrarapide nuk është domosdoshmërisht identike me një tjetër.
NovoRapid
NovoRapid përmban:
insulin aspart.
Është një nga insulinat prandiale më të përdorura.
Përdoret për të kontrolluar rritjen e glukozës që lidhet me vaktet dhe mund të përdoret gjithashtu në pompa insulinike.
Fiasp
Fiasp përmban gjithashtu insulin aspart.
Por është formuluar që të fillojë absorbimin më shpejt.
Pra:
NovoRapid dhe Fiasp përmbajnë të njëjtin analog bazë, por nuk kanë profil krejtësisht identik.
Kjo mund të ketë rëndësi në kontrollin e glicemisë pas ushqimit.
Humalog
Humalog përmban:
insulin lispro.
Është gjithashtu një analog rapid-acting.
Përdoret kryesisht si insulinë prandiale.
Lyumjev
Lyumjev përmban gjithashtu insulin lispro, por është formulim me absorbim më të shpejtë.
Pra edhe këtu:
Humalog dhe Lyumjev kanë të njëjtin analog bazë, por profil të ndryshëm absorbimi.
Apidra
Apidra përmban:
insulin glulisine.
Është një tjetër insulinë rapid-acting që përdoret kryesisht rreth vakteve.
Insulina Regular
Insulina humane Regular është një insulinë më tradicionale.
Shembuj të njohur:
- Actrapid
- Humulin R.
Ajo fillon të veprojë më ngadalë se analogët modernë rapide dhe zakonisht ka një kohëzgjatje më të gjatë të efektit.
Për këtë arsye kërkon më shumë planifikim në raport me vaktin.
Insulina Regular vazhdon të përdoret edhe në disa situata spitalore.
Insulina NPH
NPH është insulinë me veprim të ndërmjetëm.
Ndryshe nga shumë insulina moderne bazale, NPH ka një peak të veprimit më të dallueshëm.
Kjo do të thotë se në një periudhë të caktuar efekti mund të jetë më i fortë.
Për disa pacientë kjo mund të rrisë rrezikun e hipoglicemisë në atë periudhë.
Megjithatë NPH vazhdon të ketë rol klinik, veçanërisht në skema të caktuara ose kur faktorë ekonomikë dhe të disponueshmërisë kanë rëndësi.
Insulin glargine
Insulin glargine është një nga insulinat bazale më të njohura.
Emra të zakonshëm janë:
- Lantus
- Abasaglar / Basaglar
- Semglee
- Toujeo.
Por një gjë duhet thënë qartë:
jo çdo preparat me insulin glargine është automatikisht i njëjtë.
Disa formulime kanë përqendrime dhe karakteristika farmakokinetike të ndryshme.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Toujeo.
Prandaj ndryshimi i preparatit duhet të bëhet sipas udhëzimit mjekësor dhe dokumentacionit të produktit.
Tresiba – insulin degludec
Tresiba përmban:
insulin degludec.
Është insulinë bazale me veprim shumë të gjatë.
Ka një profil relativisht të qëndrueshëm dhe është projektuar për mbulim bazal të zgjatur.
Për shumë pacientë kjo mund të reduktojë luhatjet bazale.
Megjithatë, efekti i gjatë do të thotë gjithashtu se ndryshimet e dozës nuk duhet bërë impulsivisht.
Duhet parë trendi gjatë disa ditëve dhe jo një glicemi e vetme.
Insulinat Premix
Premix do të thotë se në të njëjtin preparat kemi dy komponentë insulinikë me profile të ndryshme.
Shembuj:
- NovoMix
- Humalog Mix
- formulime humane premix.
Avantazhi i premix është thjeshtësia.
Pacienti mund të bëjë më pak injeksione.
Por disavantazhi është fleksibiliteti më i vogël.
Me basal–bolus mund të ndryshosh komponentin bazal dhe bolusin veçmas.
Në premix, raporti mes komponentëve është i paracaktuar.
Ryzodeg
Ryzodeg kombinon:
insulin degludec + insulin aspart.
Pra kemi një komponent bazal shumë të gjatë dhe një komponent të shpejtë për vaktin.
Kjo nuk është thjesht “premix tradicionale”, por një kombinim modern me dy profile shumë të ndryshme.
Skemat kryesore të trajtimit me insulinë
Insulina mund të përdoret në mënyra shumë të ndryshme.
Nuk ekziston një skemë e vetme për të gjithë.
Zgjedhja varet nga:
- tipi i diabetit;
- niveli i kontrollit glicemik;
- vakti;
- rutina e pacientit;
- hipoglicemitë;
- funksioni renal;
- mosha;
- aftësia për të menaxhuar injeksionet;
- teknologjia e disponueshme.
Skema Basal Only
Në këtë skemë përdoret vetëm insulinë bazale.
Shembuj:
- glargine;
- degludec;
- në disa raste NPH.
Kjo është një strategji e zakonshme sidomos në diabetin tip 2.
Pacienti mund të vazhdojë gjithashtu medikamente të tjera antidiabetike sipas planit.
Kur është e dobishme?
Kur kemi nevojë të kontrollojmë sidomos prodhimin bazal të glukozës dhe gliceminë esëll.
Avantazhet
- e thjeshtë;
- më pak injeksione;
- më e lehtë për pacientin;
- rrezik më i ulët gabimesh krahasuar me skema shumë komplekse.
Kufizimi kryesor
Nëse glicemia esëll është e mirë, por pas vakteve kemi rritje të mëdha, rritja e vazhdueshme e bazalit mund të jetë gabim.
Overbasalization
Ky është një koncept shumë i rëndësishëm.
Pacienti merr gjithnjë e më shumë insulinë bazale.
Glicemia esëll është normale.
Por HbA1c mbetet e lartë.
Pas vakteve kemi rritje të glukozës.
Nëse vazhdojmë të rrisim bazalin, mund të shkaktojmë hipoglicemi gjatë natës ose ndërmjet vakteve.
Problemi real nuk është më bazali.
Problemi është komponenti postprandial.
Prandaj nuk duhet të trajtojmë çdo hiperglicemi duke shtuar insulinë bazale.
Skema Basal Plus
Në këtë skemë kemi:
insulinë bazale
plus
një bolus në një vakt kryesor.
Zakonisht zgjidhet vakti që shkakton rritjen më të madhe të glukozës.
Për shembull, një pacient mund të ketë glicemi të mirë esëll, por rritje të fortë pas darkës.
Në vend që të kalojë menjëherë në tre boluse në ditë, mund të intensifikohet gradualisht.
Kjo është filozofia e basal-plus.
Basal–Bolus
Kjo është skema klasike intensive.
Pacienti merr:
një insulinë bazale
dhe
insulinë prandiale për vaktet.
Kjo përpiqet të imitojë mënyrën e sekretimit të pankreasit.
Bazali mbulon nevojën ndërmjet vakteve dhe gjatë natës.
Bolusi mbulon ushqimin.
Në diabetin tip 1 kjo është një nga skemat kryesore kur nuk përdoret pompë.
Në diabetin tip 2 mund të përdoret kur kërkohet intensifikim i plotë.
Basal + terapi GLP-1
Te diabeti tip 2 mund të përdoret insulinë bazale dhe, kur është e përshtatshme, terapi që veprojnë mbi sistemin GLP-1 ose mekanizma të ngjashëm.
Kjo strategji mund të ndihmojë disa pacientë të përmirësojnë gliceminë pa kaluar menjëherë në një skemë të plotë basal–bolus.
Avantazhe të mundshme mund të përfshijnë:
- kontroll më të mirë postprandial;
- përfitim në peshë te disa pacientë;
- reduktim të nevojës për intensifikim të insulinës.
Kjo duhet individualizuar gjithmonë.
Premix dy herë në ditë
Një skemë tradicionale është përdorimi i insulinës premix në dy vakte kryesore.
Për disa pacientë kjo është praktike sepse redukton numrin e injeksioneve.
Megjithatë kërkon vakte relativisht të rregullta.
Nëse rutina ushqimore ndryshon shumë nga dita në ditë, premix mund të jetë më pak fleksibël.
Premix tre herë në ditë
Në disa raste premix mund të përdoret më intensivisht dhe të lidhet me tre vakte.
Por në këtë pikë duhet gjithmonë të pyesim:
A është premix ende skema më praktike?
Apo basal–bolus do të ishte më fleksibël?
Vendimi varet nga pacienti.
Split-Mixed
Kjo është një skemë më tradicionale ku kombinohen insulinat humane me veprim të shkurtër dhe të ndërmjetëm.
Historikisht është përdorur gjerësisht.
Mund të jetë më ekonomike, por është më pak fleksibël sesa analogët modernë.
Kërkon zakonisht orar relativisht të rregullt të ushqimit dhe injeksioneve.
Basal + Correction
Kjo përdoret veçanërisht në spital.
Pacienti merr insulinë bazale dhe doza korrigjuese sipas protokollit.
Mund të përdoret sidomos kur pacienti nuk ha normalisht.
Duhet bërë dallimi mes kësaj qasjeje dhe përdorimit të thjeshtë të një “sliding scale” pa një plan bazal.
Basal + Prandial + Correction
Në pacientët e hospitalizuar që ushqehen, mund të përdoret një strukturë e plotë:
Bazal
Prandial
Correction
Komponenti korrigjues nuk zëvendëson bazalin ose insulinën e vaktit.
Ai është vetëm një komponent shtesë i një skeme të organizuar.
Insulina intravenoze
Insulina intravenoze përdoret në situata të caktuara spitalore.
Për shembull:
- pacientë kritikë;
- DKA sipas protokollit;
- situata perioperative të caktuara;
- hiperglicemi të rënda në ambiente të monitoruara.
Kjo nuk është terapi për përdorim shtëpiak.
Kërkon monitorim të glukozës dhe elektroliteve.
Pompa e insulinës – CSII
CSII do të thotë:
Continuous Subcutaneous Insulin Infusion.
Pompa jep sasi shumë të vogla insulinë gjatë gjithë ditës.
Kjo zëvendëson praktikisht insulinën bazale të injektuar.
Pastaj jepen boluse për vaktet.
Në shumë pompa përdoret insulinë rapid-acting.
Avantazhi i madh është fleksibiliteti.
Mund të përdoren ritme të ndryshme bazale gjatë ditës dhe natës.
Sensor-Augmented Pump
Në këtë sistem kemi:
CGM + pompë.
Sensori mat glukozën vazhdimisht.
Pacienti ose sistemi përdor këto të dhëna për të përshtatur insulinën.
Ky është një hap ndërmjet pompës tradicionale dhe sistemeve plotësisht të automatizuara.
Automated Insulin Delivery – AID
Ky është një nga zhvillimet më të rëndësishme në diabetologjinë moderne.
AID kombinon:
- CGM;
- pompën;
- algoritmin.
Sensori dërgon të dhënat.
Algoritmi i analizon.
Pompa ndryshon administrimin e insulinës sipas glukozës.
Kjo e afron sistemin më shumë me funksionimin e një pankreasi fiziologjik.
Shumë sisteme vazhdojnë të kërkojnë ndërhyrje nga pacienti për vaktet, prandaj shpesh përdoret termi:
hybrid closed loop.
Si përcaktohet doza e insulinës?
Kjo është pjesa që kërkon më shumë kujdes.
Doza e insulinës nuk duhet të përcaktohet nga një numër i vetëm.
Nuk mjafton:
“Kam gliceminë 250, sa insulinë duhet të bëj?”
Për të përcaktuar insulinën duhet të dimë:
- llojin e diabetit;
- llojin e insulinës;
- dozën e fundit;
- kur është administruar;
- ushqimin;
- aktivitetin fizik;
- funksionin renal;
- insulinën që është ende aktive;
- trendin e CGM;
- historinë e hipoglicemive.
Për këtë arsye doza përcaktohet individualisht.
Total Daily Dose – TDD
Në diabetologji përdoret koncepti:
Total Daily Dose – TDD.
Do të thotë sasia totale e insulinës që pacienti përdor gjatë 24 orëve.
Në një skemë basal–bolus:
TDD = insulinë bazale + insulinë prandiale.
Por kjo nuk do të thotë që raporti mes tyre është gjithmonë i njëjtë.
Një pacient mund të ketë nevojë për më shumë bazal.
Një tjetër për më shumë insulinë prandiale.
Kjo ndryshon sipas:
- dietës;
- peshës;
- insulinorezistencës;
- pubertetit;
- aktivitetit fizik;
- shtatzënisë;
- sëmundjeve;
- funksionit renal.
Prandaj TDD përdoret si koncept klinik dhe jo si formulë automatike për vetëdozim.
Si vlerësohet insulina bazale?
Bazali nuk duhet të titrohet vetëm nga HbA1c.
Duhet parë sidomos:
- glicemia esëll;
- çfarë ndodh gjatë natës;
- trendi ndërmjet vakteve.
Nëse glicemia esëll është vazhdimisht e lartë, mund të ketë nevojë për rishikim të bazalit.
Por përpara se të ndryshohet doza duhen kontrolluar edhe shumë faktorë të tjerë.
Për shembull:
A e ka marrë pacienti insulinën?
A ka harruar dozën?
A është ruajtur insulina mirë?
A po injekton në lipohipertrofi?
A ka ngrënë shumë vonë?
A po merr kortizon?
A ka infeksion?
A ka fenomen dawn?
A ka hipoglicemi nocturne me rebound?
Kjo është arsyeja pse një glicemi e vetme nuk mjafton.
Si vlerësohet bolusi?
Insulina prandiale vlerësohet në lidhje me:
- glukozën para vaktit;
- sasinë dhe llojin e karbohidrateve;
- glukozën pas vaktit;
- aktivitetin fizik;
- insulinën aktive;
- trendin e CGM.
Për këtë arsye bolusi duhet të përshtatet me mënyrën reale të jetesës së pacientit.
Insulin-to-Carbohydrate Ratio – ICR
Në terapinë intensive përdoret shpesh raporti:
Insulinë / karbohidrate.
Ky raport përpiqet të vlerësojë sa insulinë prandiale nevojitet për një sasi të caktuar karbohidratesh te pacienti individual.
Por raporti nuk është domosdoshmërisht i njëjtë gjatë gjithë ditës.
Për shembull, disa njerëz mund të kenë më shumë rezistencë ndaj insulinës në mëngjes.
Të tjerë pasdite.
Raporti mund të ndryshojë edhe me:
- ushtrimin;
- infeksionin;
- stresin;
- pubertetin;
- shtatzëninë.
Prandaj ICR duhet të individualizohet.
Insulin Sensitivity Factor – ISF
Një tjetër koncept është:
Insulin Sensitivity Factor.
Ky tregon sa fort reagon glukoza e pacientit ndaj insulinës rapide.
Një person shumë sensitiv ndaj insulinës mund të ketë një përgjigje të fortë.
Një person me insulinorezistencë të lartë mund të kërkojë një qasje tjetër.
Por ISF nuk duhet përdorur verbërisht.
Duhet marrë parasysh edhe insulina aktive.
Çfarë është Insulin On Board?
Insulina që është injektuar nuk zhduket menjëherë.
Edhe pasi glukoza fillon të bjerë, një pjesë e dozës vazhdon të jetë aktive.
Kjo quhet:
Insulin On Board – IOB.
Ky është një koncept shumë i rëndësishëm sidomos kur bëhen korrigjime të shpeshta.
Pompat moderne dhe AID e llogarisin këtë automatikisht.
Me injeksione manuale pacienti duhet të jetë shumë më i kujdesshëm.
Insulin Stacking
Një nga gabimet më të zakonshme është ky:
Pacienti mat gliceminë.
Është e lartë.
Bën insulinë rapide.
Pas pak kontrollon përsëri.
Ende është e lartë.
Bën një dozë tjetër.
Por doza e parë është ende aktive.
Pas disa orësh efektet mbivendosen.
Glicemia mund të bjerë shumë.
Ky fenomen quhet:
insulin stacking.
Është një nga arsyet pse nuk duhet bërë korrigjim i njëpasnjëshëm në mënyrë impulsive.
Roli i CGM
CGM ka ndryshuar mënyrën si mendojmë për diabetin.
Një glukometër tradicional na jep:
një vlerë.
CGM na jep:
- vlerën;
- trendin;
- shpejtësinë e ndryshimit;
- çfarë ndodh gjatë natës;
- çfarë ndodh pas ushqimit;
- hipoglicemitë e fshehta.
Dy persona mund të kenë të njëjtën glicemi në një moment.
Por njëri mund të jetë duke u rritur shpejt.
Tjetri mund të jetë duke rënë.
Këto janë dy situata krejt të ndryshme klinikisht.
Ku injektohet insulina?
Insulina injektohet zakonisht në indin subkutan.
Zonat e zakonshme janë:
- abdomeni;
- kofshët;
- pjesa e sipërme e krahut sipas teknikës;
- zona të tjera subkutane të përshtatshme.
Qëllimi është që gjilpëra të depozitojë insulinën në indin nën lëkurë dhe jo në muskul.
Pse duhet të ndryshohet vendi i injektimit?
Sepse injektimi i vazhdueshëm në të njëjtën pikë mund të shkaktojë:
lipohipertrofi.
Kjo është trashje e indit nën lëkurë.
Pacienti mund të mendojë se kjo zonë është më e mirë sepse injeksioni dhemb më pak.
Por absorbimi i insulinës mund të bëhet i paparashikueshëm.
Një ditë insulina mund të absorbohet më ngadalë.
Një ditë tjetër më shpejt.
Rezultati:
- hiperglicemi;
- hipoglicemi;
- luhatje të mëdha të glicemisë.
Pen, shiringë apo pompë?
Pen-i insulinik
Është mënyra më praktike për shumë pacientë.
Avantazhet:
- transport i lehtë;
- përdorim i thjeshtë;
- dozë e vendosur me pajisjen;
- më pak manipulim.
Shiringa
Vazhdon të përdoret në disa situata.
Pompa
Lejon administrim të vazhdueshëm dhe fleksibil.
Smart pen
Mund të regjistrojë:
- kohën;
- dozën;
- historinë e injeksioneve.
Kjo mund të ndihmojë shumë në shmangien e dozave të harruara ose të përsëritura.
Përqendrimet e ndryshme të insulinës
Një tjetër burim gabimesh janë përqendrimet e ndryshme.
Shumë preparate janë U-100.
Por ekzistojnë edhe formulime më të përqendruara.
Prandaj kontrollohen gjithmonë:
- emri;
- substanca;
- përqendrimi;
- pen-i ose pajisja.
Një preparat me të njëjtën substancë mund të mos ketë të njëjtin profil me një formulim tjetër.
Ruajtja e insulinës
Insulina është proteinë biologjike dhe duhet trajtuar me kujdes.
Duhet mbrojtur nga:
- ngrirja;
- nxehtësia e tepërt;
- ekspozimi i papërshtatshëm.
Kushtet e përdorimit pas hapjes ndryshojnë sipas produktit.
Prandaj gjithmonë lexohet informacioni i preparatit konkret.
Një insulinë që ka ngrirë nuk duhet konsideruar e përdorshme vetëm sepse është shkrirë.
Hipoglicemia
Efekti anësor akut më i rëndësishëm i insulinës është:
hipoglicemia.
Shenjat mund të përfshijnë:
- djersitje;
- dridhje;
- uri;
- palpitacione;
- dobësi;
- marramendje;
- irritabilitet;
- vështirësi në përqendrim;
- konfuzion.
Në forma të rënda personi mund të mos jetë në gjendje të vetëtrajtohet.
Kjo kërkon ndihmë të menjëhershme.
Pse mund të ndodhë hipoglicemia edhe pa ndryshuar dozën?
Sepse nevoja për insulinë mund të ndryshojë.
Për shembull:
pacienti ka ngrënë më pak;
ka bërë aktivitet fizik;
ka humbur peshë;
funksioni renal është përkeqësuar;
ka pasur të vjella;
ka ndryshuar vendin e injektimit;
është përmirësuar insulinorezistenca.
Prandaj një dozë që ishte e përshtatshme para disa muajsh mund të mos jetë më e përshtatshme sot.
Insulina dhe veshkat
Veshkat luajnë rol në metabolizmin dhe eliminimin e insulinës.
Kur funksioni renal përkeqësohet, insulina mund të qëndrojë më gjatë në organizëm.
Kjo mund të rrisë rrezikun e hipoglicemisë.
Prandaj te pacientët me sëmundje kronike renale duhet ndjekur:
- kreatinina;
- eGFR;
- CGM;
- episodet e hipoglicemisë.
Insulina gjatë infeksioneve
Infeksioni mund të rrisë hormonet e stresit.
Kjo rrit insulinorezistencën.
Prandaj ndodh shpesh që pacienti:
ha më pak,
por glicemia është më e lartë.
Te diabeti tip 1 ndërprerja e insulinës bazale sepse pacienti “nuk po ha” mund të jetë e rrezikshme.
Insulina dhe kortizoni
Kortikosteroidet mund të rrisin ndjeshëm gliceminë.
Në këto situata profili i glukozës mund të ndryshojë sipas:
- llojit të kortizonit;
- dozës;
- orës së administrimit;
- kohëzgjatjes së efektit.
Prandaj nuk mjafton gjithmonë glicemia esëll.
Duhet parë glukoza gjatë gjithë ditës.
Insulina dhe aktiviteti fizik
Aktiviteti fizik mund të rrisë ndjeshmërinë ndaj insulinës.
Kjo do të thotë se glukoza mund të bjerë jo vetëm gjatë aktivitetit, por edhe disa orë më vonë.
Ky fenomen është veçanërisht i rëndësishëm te pacientët me diabet tip 1.
CGM është shumë i dobishëm në këto situata.
Insulina në shtatzëni
Gjatë shtatzënisë kërkesa për insulinë mund të ndryshojë ndjeshëm.
Mund të ndryshojë nga një tremujor në tjetrin.
Për këtë arsye kërkohet:
- monitorim i shpeshtë;
- objektiva specifikë;
- rregullim i vazhdueshëm i terapisë;
- bashkëpunim me ekipin obstetrik dhe diabetologjik.
Dozimi nuk duhet të bazohet në formula universale.
Insulina te fëmijët dhe adoleshentët
Te fëmijët nevojat për insulinë ndryshojnë me:
- rritjen;
- pubertetin;
- aktivitetin fizik;
- ushqimin;
- sëmundjet.
Në pubertet, për shembull, rezistenca ndaj insulinës mund të rritet.
Sistemet CGM dhe AID po përdoren gjithnjë e më shumë në këtë grup.
Insulina në spital
Në spital terapia duhet të jetë e organizuar dhe jo thjesht reaktive.
Pacienti që nuk ha normalisht mund të menaxhohet ndryshe nga pacienti që ushqehet rregullisht.
Në përgjithësi mund të përdoren:
- basal;
- basal + correction;
- basal + prandial + correction;
- insulinë IV në pacientë të caktuar kritikë.
Përdorimi vetëm i “sliding scale” pa një plan bazal, kur bazali është i nevojshëm, shpesh nuk është strategjia më e mirë.
Ketoacidoza diabetike
DKA është urgjencë mjekësore.
Shenjat mund të përfshijnë:
- hiperglicemi;
- ketone;
- të vjella;
- dhimbje abdominale;
- dehidratim;
- frymëmarrje jonormale;
- përgjumje.
Trajtimi përfshin më shumë sesa insulinën.
Duhet menaxhim i:
- lëngjeve;
- elektroliteve;
- kaliumit;
- insulinës;
- shkakut precipitues.
Kjo nuk është situatë për vetëkorrigjim në shtëpi.
Gabimet më të zakonshme me insulinën
Ngatërrimi i pen-it
Pacienti mund të ketë një insulinë bazale dhe një insulinë rapide me pen-a të ngjashëm.
Prandaj etiketa duhet kontrolluar para çdo injektimi.
Injektimi në të njëjtën zonë
Rrit rrezikun e lipohipertrofisë.
Insulin stacking
Rrit rrezikun e hipoglicemisë së vonshme.
Rritja e bazalit për çdo hiperglicemi
Mund të shkaktojë overbasalization.
Moskontrollimi i veshkave
Funksioni renal mund të ndryshojë nevojën për insulinë.
Ndryshimi i preparatit pa kontrolluar përqendrimin
Mund të shkaktojë gabime serioze.
Ndërprerja e insulinës bazale te diabeti tip 1
Mund të jetë e rrezikshme.
Shenjat e alarmit
Kërkohet vlerësim urgjent nëse pacienti ka:
- hipoglicemi të rëndë;
- humbje të vetëdijes;
- konfuzion të rëndë;
- të vjella të vazhdueshme;
- ketone të larta;
- dehidratim të rëndë;
- hiperglicemi të vazhdueshme dhe gjendje të keqe;
- frymëmarrje jonormale;
- dyshim për ketoacidozë;
- gabim të rëndësishëm në insulinë.
FAQ – Pyetjet më të shpeshta për insulinën
1. Cila është insulina më e mirë?
Nuk ekziston një insulinë që është më e mirë për të gjithë.
Zgjedhja varet nga tipi i diabetit, rutina e pacientit, rreziku i hipoglicemisë, vakti, funksioni renal, teknologjia dhe shumë faktorë të tjerë.
2. A do të përdoret insulina gjithë jetën?
Në diabetin tip 1 zakonisht po, sepse organizmi nuk prodhon insulinë të mjaftueshme.
Në diabetin tip 2 situata ndryshon. Disa pacientë mund ta përdorin për shumë vite, ndërsa në situata të caktuara insulina mund të jetë e përkohshme.
3. A do të thotë fillimi i insulinës se diabeti është “shumë keq”?
Jo domosdoshmërisht.
Te diabeti tip 2 kapaciteti i pankreasit mund të bjerë me kalimin e viteve.
Insulina mund të jetë thjesht hapi tjetër logjik i trajtimit.
4. A të shëndosh insulina?
Mund të shoqërohet me shtim peshe te disa pacientë.
Por kjo nuk është e pashmangshme.
Ushqimi, aktiviteti fizik, kontrolli i hipoglicemisë dhe strategjia e përgjithshme e trajtimit kanë shumë rëndësi.
5. A mund të kombinohet Lantus me NovoRapid?
Po, mund të përdoren në të njëjtën skemë basal–bolus kur janë përshkruar për atë pacient.
Kjo nuk do të thotë se duhen përzier fizikisht në të njëjtën shiringë.
6. A janë NovoRapid dhe Fiasp e njëjta gjë?
Të dyja përmbajnë insulin aspart, por Fiasp ka formulim që synon absorbim fillestar më të shpejtë.
Pra profili i tyre nuk është plotësisht identik.
7. A janë Humalog dhe Lyumjev e njëjta insulinë?
Të dyja përmbajnë insulin lispro.
Lyumjev është formuluar për fillim më të shpejtë të veprimit.
8. A mund të kombinohet insulina me metforminë?
Po.
Në diabetin tip 2 kjo është shumë e zakonshme kur nuk ka kundërindikacione dhe është klinikisht e përshtatshme.
9. A mund të kombinohet insulina me terapi GLP-1?
Po, në pacientë të përzgjedhur me diabet tip 2.
Ky kombinim mund të jetë pjesë e strategjisë moderne të trajtimit.
10. Çfarë është insulinë bazale?
Është insulina që mbulon nevojën bazë të organizmit gjatë ditës dhe natës, ndërmjet vakteve.
Shembuj janë glargine dhe degludec.
11. Çfarë është bolusi?
Bolusi është insulinë e lidhur kryesisht me ushqimin.
Përdoren zakonisht insulinat rapide ose ultrarapide.
12. Pse glicemia mund të jetë e lartë edhe kur marr shumë insulinë?
Mund të ketë shumë arsye:
- insulinorezistencë;
- teknikë të gabuar;
- lipohipertrofi;
- ushqim;
- infeksion;
- kortikosteroide;
- kohë të papërshtatshme të dozës;
- insulinë të dëmtuar nga ruajtja.
Vetëm rritja e dozës nuk është gjithmonë zgjidhja.
13. Pse mund të kem hipoglicemi me të njëjtën dozë që përdor prej kohësh?
Sepse organizmi ndryshon.
Mund të keni humbur peshë, të keni bërë më shumë aktivitet, të keni ngrënë më pak ose funksioni renal mund të ketë ndryshuar.
Prandaj nevoja për insulinë nuk është fikse përjetë.
14. Çfarë është pompa e insulinës?
Pompa është një pajisje që administron insulinë subkutane gjatë gjithë ditës.
Ajo mund të japë një ritëm bazal dhe boluse për vaktet.
Sistemet moderne mund të lidhen me CGM.
15. Çfarë është AID?
AID do të thotë Automated Insulin Delivery.
Sistemi kombinon:
CGM + algoritëm + pompë.
Sensori mat glukozën, algoritmi e interpreton dhe pompa ndryshon administrimin e insulinës.
Ky është një nga drejtimet më të rëndësishme të diabetologjisë moderne.
Përfundimi
Insulina nuk duhet parë si një dënim dhe as si “faza e fundit” e diabetit.
Ajo është një terapi fiziologjike që përpiqet të zëvendësojë ose plotësojë hormonin që organizmi nuk po prodhon në sasinë e nevojshme.
Për ta kuptuar insulinoterapinë duhet të kuptojmë katër koncepte:
Bazali
mbulon nevojën gjatë ditës dhe natës.
Bolusi
mbulon kryesisht ushqimin.
CGM
na tregon jo vetëm gliceminë, por trendin e saj.
Individualizimi
është çelësi i gjithë trajtimit.
Dy pacientë me të njëjtën glicemi mund të kenë nevojë për vendime krejtësisht të ndryshme.
Prandaj pyetja nuk duhet të jetë vetëm:
“Sa është sheqeri?”
Pyetjet më të mira janë:
Çfarë insuline ka marrë pacienti?
Kur e ka marrë?
Çfarë ka ngrënë?
Çfarë tregon trendi?
A ka insulinë aktive?
A ka bërë aktivitet fizik?
Si janë veshkat?
A ka hipoglicemi gjatë natës?
A ka infeksion?
A po përdoret teknika e saktë?
Kjo është diferenca mes përdorimit mekanik të insulinës dhe diabetologjisë moderne.
Qëllimi nuk është të japim sa më shumë insulinë.
Qëllimi është:
kontrolli sa më i mirë i glukozës me sa më pak hipoglicemi dhe me një skemë që pacienti mund ta ndjekë në jetën reale.
Referenca kryesore
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Standards of Care in Diabetes—2026: Pharmacologic Approaches to Glycemic Treatment.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Diabetes Technology: Standards of Care in Diabetes—2026.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Glycemic Goals, Hypoglycemia and Hyperglycemic Crises: Standards of Care in Diabetes—2026.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Diabetes Care in the Hospital: Standards of Care in Diabetes—2026.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Children and Adolescents: Standards of Care in Diabetes—2026.
- American Diabetes Association Professional Practice Committee. Management of Diabetes in Pregnancy: Standards of Care in Diabetes—2026.
- European Medicines Agency. Fiasp – insulin aspart.
- European Medicines Agency. Lyumjev – insulin lispro.
- European Medicines Agency. Abasaglar – insulin glargine.
- European Medicines Agency. Ryzodeg – insulin degludec/insulin aspart.
DISCLAIMER
Ky artikull ka qëllim edukativ dhe informues dhe nuk zëvendëson konsultën me mjekun ose diabetologun.
Insulina është medikament që mund të shkaktojë hipoglicemi serioze nëse përdoret në mënyrë të papërshtatshme.
Lloji i insulinës, doza fillestare, titrimi, raporti bazal/prandial, raporti insulinë-karbohidrate dhe dozat korrigjuese duhet të përcaktohen individualisht sipas diabetit, glicemive ose CGM, vakteve, aktivitetit fizik, funksionit renal, medikamenteve të tjera dhe rrezikut të hipoglicemisë.
Mos filloni, mos ndërprisni dhe mos ndryshoni dozën e insulinës vetëm mbi bazën e një formule ose informacioni të lexuar në internet.
