Kur dëgjojmë fjalën “anoreksi”, shumë njerëz mendojnë menjëherë për një person shumë të dobët që nuk dëshiron të hajë. Në të vërtetë, këtu fshihen dy situata krejt të ndryshme: anoreksia nervore dhe thjesht mungesa e oreksit.
Njëra është anoreksia nervore, një çrregullim serioz i të ushqyerit dhe shëndetit mendor.
Tjetra është mungesa ose humbja e oreksit, e cila mund të shfaqet përkohësisht gjatë një infeksioni, një sëmundjeje të aparatit tretës, depresionit, përdorimit të disa barnave apo shumë gjendjeve të tjera.
Pra, një person që thotë “nuk kam oreks” nuk ka domosdoshmërisht anoreksi nervore.
Ky dallim është thelbësor sepse edhe mënyra e trajtimit është krejtësisht e ndryshme.
Çfarë është anoreksia nervore?
Anoreksia nervore është një çrregullim i të ushqyerit në të cilin personi kufizon ushqimin dhe marrjen e energjisë, ka frikë të theksuar nga shtimi në peshë ose përdor sjellje që pengojnë shtimin në peshë.
Shpesh ekziston edhe një perceptim i shtrembëruar i trupit.
Pacienti mund të jetë dukshëm nën peshë dhe përsëri të thotë:
“Jam shëndoshur.”
“Duhet të humbas edhe pak.”
“Kam ngrënë shumë sot.”
“Ky ushqim ka shumë kalori.”
Këtu problemi nuk është thjesht se pacienti nuk ndien uri.
Problemi është marrëdhënia me ushqimin, peshën, trupin dhe frikën nga shtimi në peshë.
Shenja tipike përfshijnë shmangien e vakteve, kufizimin e ushqimeve që konsiderohen “të majme”, ushtrime të tepërta, peshim të shpeshtë, rituale rreth ushqimit dhe frikë intensive nga shtimi në peshë.
Anoreksia nervore apo mungesë oreksi?
Ky është ndoshta dallimi më i rëndësishëm që duhet kuptuar.
Mungesa e oreksit
Pacienti do të donte të hante, por nuk ka dëshirë për ushqim.
Mund të thotë:
“E di që duhet të ha, por nuk më hahet.”
“Ushqimi nuk më shijon.”
“Më vjen për të vjellë sapo shoh ushqim.”
“Jam dobësuar sepse nuk kam oreks.”
Kjo situatë mund të shfaqet nga shumë shkaqe, për shembull:
- viroza dhe infeksione të tjera;
- sëmundje gastrointestinale;
- nauze ose të vjella;
- sëmundje kronike;
- sëmundje hepatike;
- sëmundje pulmonare kronike;
- depresion;
- ankth;
- demencë;
- sëmundje malabsorbuese;
- disa lloje kanceri;
- efekte anësore të barnave.
Sëmundjet kronike që shkaktojnë humbje oreksi, nauze, diarre apo të vjella mund të çojnë gjithashtu në kequshqyerje dhe humbje peshe.
Anoreksia nervore
Këtu situata është tjetër.
Pacienti mund të ketë uri, por e kufizon qëllimisht ushqimin, sepse ngrënia dhe shtimi në peshë shkaktojnë ankth ose frikë.
Mund të thotë:
“Jam i/e uritur, por nuk dua të ha.”
“Kam frikë se do të shtoj peshë.”
“Nuk mund të ha bukë sepse ka shumë kalori.”
“Duhet ta kompensoj këtë vakt duke ushtruar.”
Kjo është një shenjë shumë më karakteristike e çrregullimit të ushqyerjes.
Dallimi në mënyrë të thjeshtë
| Mungesa e oreksit | Anoreksia nervore |
|---|---|
| Personi nuk ndien uri ose dëshirë për të ngrënë | Shpesh kufizon ushqimin në mënyrë të qëllimshme |
| Zakonisht nuk ka frikë nga shtimi në peshë | Frika nga shtimi në peshë është shpesh e rëndësishme |
| Mund të shqetësohet që po dobësohet | Mund ta perceptojë humbjen e peshës si diçka pozitive |
| Kërkon shpesh të rifitojë oreksin dhe peshën | Mund ta kundërshtojë shtimin në peshë |
| Shkaku shpesh është një sëmundje fizike, ilaç, stres ose depresion | Është çrregullim specifik i të ushqyerit |
| Trajtimi drejtohet te shkaku i humbjes së oreksit | Kërkon rehabilitim nutricional dhe trajtim psikologjik |
Ky dallim nuk është gjithmonë kaq i pastër. Një pacient me anoreksi nervore të avancuar mund të humbasë realisht ndjesinë normale të urisë për shkak të kequshqyerjes.
Si fillon anoreksia nervore?
Jo gjithmonë fillon në mënyrë dramatike.
Ndonjëherë nis me një dietë që duket e padëmshme:
“Po heq sheqerin.”
Pastaj:
“Po heq bukën.”
“Po shmang makaronat.”
“Nuk ha më pas orës gjashtë.”
“Duhet të dobësohem edhe dy kilogramë.”
Dalëngadalë lista e ushqimeve “të lejuara” bëhet gjithnjë e më e vogël.
Vaktet reduktohen, ndërsa ushtrimet mund të shtohen.
Pacienti fillon të mendojë gjithnjë e më shumë për kaloritë, peshën dhe pamjen fizike.
Anoreksia nervore nuk shkaktohet nga një faktor i vetëm. Faktorët biologjikë, psikologjikë, familjarë dhe socialë mund të ndërthuren. Ankthi, perfeksionizmi, vetëvlerësimi i ulët dhe presioni lidhur me peshën apo pamjen mund të luajnë rol te disa pacientë.
Shenjat që familja mund të vërejë
Ndonjëherë familjarët e kuptojnë ndryshimin përpara vetë pacientit.
Mund të shfaqen:
- humbje progresive në peshë;
- porcione gjithnjë e më të vogla;
- shmangie e vakteve familjare;
- ngrënie shumë e ngadaltë;
- ndarje e ushqimit në copa shumë të vogla;
- numërim i vazhdueshëm i kalorive;
- kontroll i shpeshtë në peshore;
- interes i tepruar për etiketa ushqimore;
- eliminim i grupeve të tëra ushqimore;
- aktivitet fizik i tepruar;
- ankth pas vakteve;
- irritabilitet;
- izolim social;
- veshje të gjera për të fshehur trupin.
Shenjat fizike
Me vazhdimin e kequshqyerjes mund të shfaqen:
- lodhje;
- marramendje;
- dobësi;
- ndjesi e vazhdueshme të ftohti;
- presion arterial i ulët;
- bradikardi;
- konstipacion;
- fryrje abdominale;
- rënie e flokëve;
- lëkurë e thatë;
- çrregullime menstruale;
- ulje e libidos;
- dobësi muskulore;
- osteopeni dhe osteoporozë;
- probleme kardiovaskulare.
Anoreksia nervore mund të shkaktojë komplikacione kardiovaskulare, neurologjike, renale, gastrointestinale dhe hematologjike dhe në format e rënda mund të jetë kërcënuese për jetën.
Si vlerësohet pacienti?
Gabimi është që konsultën ta reduktojmë në:
“Sa kilogramë peshon?”
Vlerësimi duhet të jetë shumë më i gjerë.
Duhet të dimë:
- peshën aktuale;
- gjatësinë;
- peshën e mëparshme;
- sa shpejt ka rënë në peshë;
- çfarë ha realisht gjatë ditës;
- cilat ushqime shmang;
- nëse ka të vjella të provokuara;
- nëse përdor laksativë ose diuretikë;
- sa ushtrime fizike kryen;
- nëse ka frikë nga shtimi në peshë;
- si e percepton trupin e vet;
- nëse ka ankth ose depresion;
- nëse ekziston vetëlëndim apo ideacion suicidal.
APA rekomandon që vlerësimi fillestar të përfshijë historinë e peshës, ndryshimet në ushqyerje, kufizimin, shmangien e ushqimeve dhe sjelljet e tjera lidhur me të ngrënit.
Ekzaminimet dhe analizat
Në praktikë duhen vlerësuar:
- pesha dhe gjatësia;
- BMI;
- pulsi;
- tensioni arterial;
- tensioni ortostatik kur indikohet;
- temperatura;
- hidratimi;
- shenjat e humbjes së masës muskulore.
Analizat mund të përfshijnë:
- hemogramë;
- glukozë;
- natrium;
- kalium;
- klor;
- bikarbonate;
- kreatininë;
- ure;
- AST/ALT;
- kalcium;
- magnez;
- fosfat.
Sipas situatës klinike mund të kërkohen edhe:
- TSH dhe FT4;
- ferritinë;
- hekur;
- vitaminë B12;
- folate;
- vitaminë D.
APA rekomandon hemogramën dhe panelin metabolik që përfshin elektrolitet, funksionin renal dhe enzimat hepatike gjatë vlerësimit të një çrregullimi të mundshëm të ushqyerjes.
EKG – pse ka rëndësi?
Në një pacient shumë të dobët, zemra nuk duhet harruar.
Kequshqyerja dhe çrregullimet e elektroliteve mund të shkaktojnë:
- bradikardi;
- hipotension;
- çrregullime të repolarizimit;
- aritmi.
APA rekomandon EKG te pacientët me çrregullime restriktive të ushqyerjes, purging të rëndë ose përdorim të medikamenteve që mund të zgjasin QTc.
Si trajtohet anoreksia nervore?
Nuk ekziston një terapi e vetme.
Trajtimi zakonisht kombinon:
rehabilitimin nutricional
monitorimin mjekësor
psikoterapinë
mbështetjen familjare kur është e përshtatshme.
APA rekomandon një plan individual dhe multidisiplinar që kombinon ekspertizën mjekësore, psikiatrike, psikologjike dhe nutricionale.
Te të rriturit, psikoterapia specifike për çrregullimet e ushqyerjes duhet të synojë normalizimin e sjelljeve ushqimore, rikthimin e peshës dhe trajtimin e frikës nga shtimi në peshë dhe problemeve të imazhit trupor.
Metodika praktike e rikthimit të ushqyerjes
Pasi është vlerësuar se pacienti mund të ushqehet në mënyrë të sigurt ambulatore, synimi është të rikrijohet një ritëm normal ushqimor.
Një strukturë praktike është:
3 vakte kryesore
Mëngjes
Drekë
Darkë
dhe
2–3 vakte të ndërmjetme
Snack paradite
Snack pasdite
Snack në mbrëmje sipas nevojës.
Ideja është që pacienti të mos qëndrojë shumë orë pa ngrënë dhe të mos duhet të përballojë një pjatë tepër të madhe në një vakt të vetëm.
Objektivi i peshës dhe ritmi i shtimit duhet të individualizohen për çdo pacient. APA e rekomandon shprehimisht këtë qasje.
Dieta për shtim në peshë
Një dietë për rikthim të peshës nuk duhet të përbëhet vetëm nga ëmbëlsira dhe ushqime ultra të përpunuara.
Synimi është energji + proteina + mikronutrientë.
Karbohidratet
Përdor:
- bukë;
- oriz;
- makarona;
- patate;
- tërshërë;
- drithëra.
Proteinat
Përfshi rregullisht:
- vezë;
- qumësht;
- kos;
- djathë;
- mish;
- pulë;
- peshk;
- fasule;
- thjerrëza.
Yndyrnat
Janë shumë të dobishme sepse shtojnë energjinë pa rritur shumë volumin e pjatës:
- vaj ulliri;
- arra;
- bajame;
- gjalpë kikiriku;
- fara;
- tahini;
- avokado.
Shembull i një dite ushqimore
Ky është shembull, jo dietë universale.
Mëngjes
Tërshërë me qumësht, banane, kos dhe arra.
Ose:
vezë + bukë + djathë + kos.
Paradite
Kos i plotë + fruta + arra.
Drekë
Oriz ose makarona
+
pulë, mish apo peshk
+
perime
+
vaj ulliri
+
kos.
Pasdite
Bukë me djathë ose gjalpë kikiriku + një frut.
Darkë
Patate, oriz ose makarona
+
vezë, peshk ose mish
+
perime
+
vaj ulliri.
Para gjumit
Qumësht ose kos me drithëra, sipas planit ushqimor.
Si ta rrisim energjinë pa e mbushur shumë pjatën?
Kjo është shumë praktike.
Në fillim pacienti mund të ndihet i ngopur shumë shpejt.
Në vend që të dyfishojmë volumin e ushqimit, mund ta bëjmë ushqimin më të pasur.
Për shembull:
- vaj ulliri mbi perime;
- djathë mbi makarona;
- kos të plotë në vend të varianteve “light”;
- arra në tërshërë;
- gjalpë kikiriku në smoothie;
- qumësht në vend të ujit për disa receta;
- avokado në sanduiç.
Pra, një pjatë relativisht e vogël mund të japë më shumë energji.
Refeeding syndrome – rreziku që nuk duhet harruar
Kjo është arsyeja pse nuk duhet t’i japim çdo pacienti shumë të dobët një menu të madhe dhe t’i themi:
“Fillo që sot dhe ha sa më shumë.”
Në kequshqyerjen e rëndë, rikthimi i ushqimit mund të shkaktojë ndryshime të mëdha metabolike.
Me rritjen e insulinës, elektrolite të rëndësishme zhvendosen drejt qelizave.
Veçanërisht mund të ulen:
- fosfati;
- kaliumi;
- magnezi.
Mund të shfaqen:
- dobësi;
- edemë;
- konfuzion;
- aritmi;
- probleme neurologjike;
- insuficiencë kardiake.
Kjo quhet refeeding syndrome dhe mund të jetë serioze.
Prandaj, te pacientët me kequshqyerje të theksuar, rikthimi nutricional duhet bërë sipas një protokolli të kontrolluar dhe me monitorim të elektroliteve.
Kur duhet alarmuar mjeku?
Kërkohet vlerësim urgjent nëse shfaqen:
- të fikët;
- presinkopë e përsëritur;
- konfuzion;
- dehidratim;
- dobësi e rëndë;
- rrahje shumë të ngadalta të zemrës;
- aritmi;
- hipotension i rëndësishëm;
- hipoglicemi;
- çrregullime të rëndësishme të elektroliteve;
- refuzim pothuajse total i ushqimit ose lëngjeve;
- rënie shumë e shpejtë në peshë;
- të vjella të përsëritura;
- vetëlëndim;
- mendime suicidale.
Po nëse pacienti thjesht nuk ka oreks?
Kjo është një rrugë tjetër diagnostike.
Në një pacient që thotë:
“Dua të ha, por nuk kam oreks”
duhet kërkuar shkaku.
Pyetjet kryesore janë:
Sa kohë ka filluar?
A ka humbur peshë?
Ka temperaturë?
Ka të vjella apo diarre?
Ka dhimbje abdominale?
Ka ngopje të shpejtë?
Ka disfagi?
Ka depresion apo stres të rëndësishëm?
Ka filluar ndonjë medikament të ri?
Në varësi të historisë mund të nevojiten hemogramë, glukozë, funksion renal dhe hepatik, TSH, parametra inflamatorë dhe ekzaminime të tjera të drejtuara nga klinika.
Humbja e pashpjegueshme dhe progresive e oreksit dhe peshës nuk duhet trajtuar thjesht me vitamina ose “shurup për oreksin” pa kërkuar shkakun.
Medikamentet në anoreksinë nervore
Një tjetër keqkuptim është se duhet një ilaç “që hap oreksin”.
Në anoreksinë nervore kjo zakonisht nuk zgjidh problemin themelor.
Pacienti mund të ndiejë uri, por të ketë frikë të hajë.
Prandaj trajtimi psikologjik dhe nutricional është baza.
Medikamentet mund të përdoren për probleme të tjera shoqëruese në pacientë të përzgjedhur, por nuk zëvendësojnë rehabilitimin nutricional dhe psikoterapinë.
Kur duhet referuar pacienti?
Nëse dyshohet anoreksi nervore, pacienti duhet të vlerësohet nga profesionistë me eksperiencë në çrregullimet e ushqyerjes.
Idealisht ekipi përfshin:
mjekun
psikiatrin ose psikologun
dietologun klinik
dhe, veçanërisht tek adoleshentët,
familjen ose kujdestarin.
APA rekomandon trajtim familjar të fokusuar te çrregullimi i ushqyerjes për shumë adoleshentë dhe të rinj kur një kujdestar mund të përfshihet në trajtim.
Si duhet të sillet familja?
Një person me anoreksi nuk ka nevojë të dëgjojë gjatë gjithë ditës:
“Ha!”
“Je bërë shumë i/e dobët.”
“Çfarë problemi ke që nuk ha?”
“A e sheh sa ke rënë?”
Këto komente shpesh shtojnë ankthin dhe konfliktin.
Më e dobishme është:
“Jam i shqetësuar për shëndetin tënd.”
“Dua të të ndihmoj.”
“Le ta shohim bashkë me një profesionist.”
“Do të jem pranë teje gjatë trajtimit.”
Qëllimi nuk është lufta me pacientin.
Qëllimi është lufta me sëmundjen.
A mund të shërohet anoreksia nervore?
Po.
Rikuperimi është i mundur, por zakonisht kërkon kohë.
Dhe rikuperimi nuk matet vetëm me kilogramë.
Do të thotë:
- të hash pa frikë;
- të mos mendosh gjithë ditën për kaloritë;
- të mos ndjesh nevojë për të “kompensuar” çdo vakt;
- të rikthehet energjia;
- të normalizohet funksioni hormonal;
- të përmirësohet masa muskulore;
- të mbrohen kockat;
- të rikthehet funksionimi social;
- të përmirësohet marrëdhënia me trupin.
Rikthimi i peshës është një pjesë shumë e rëndësishme e trajtimit, por nuk është i gjithë trajtimi. APA rekomandon që rikthimi nutricional të shoqërohet me trajtimin e sjelljeve ushqimore dhe aspekteve psikologjike të sëmundjes.
Pyetje të shpeshta – FAQ
A është anoreksia nervore e njëjtë me mungesën e oreksit?
Jo.
Mungesa e oreksit është simptomë dhe mund të vijë nga shumë sëmundje.
Anoreksia nervore është çrregullim specifik i të ushqyerjes, ku kufizimi i ushqimit dhe frika nga shtimi në peshë luajnë rol kryesor.
A mund të ketë uri një person me anoreksi nervore?
Po.
Sidomos në fazat e hershme, pacienti mund të ndiejë uri, por të refuzojë ose kufizojë ushqimin nga frika e shtimit në peshë.
A mjafton një dietolog?
Jo gjithmonë.
Anoreksia nervore kërkon zakonisht qasje multidisiplinare mjekësore, nutricionale dhe psikologjike.
A duhet t’i japim menjëherë shumë ushqim një pacienti shumë të dobët?
Jo pa vlerësuar gjendjen klinike.
Te kequshqyerja e rëndë duhet konsideruar rreziku i refeeding syndrome.
A është BMI i ulët i domosdoshëm për të dyshuar një çrregullim të ushqyerjes?
Jo.
Historia e humbjes së peshës, shpejtësia e saj, kufizimi i ushqimit dhe sjellja e pacientit janë shumë të rëndësishme. Vlerësimi nuk duhet reduktuar në një numër të vetëm.
A duhet të përdoret “shurup për hapjen e oreksit”?
Jo si zgjidhje automatike.
Fillimisht duhet përcaktuar pse pacienti nuk ha. Në anoreksinë nervore problemi mund të mos jetë mungesa fiziologjike e urisë.
Përfundim
Kur një person humbet peshë dhe ha gjithnjë e më pak, pyetja e parë nuk duhet të jetë:
“Çfarë vitamine t’i japim që t’i hapet oreksi?”
Pyetja e parë duhet të jetë:
“Pse nuk po ha?”
Nëse pacienti dëshiron të hajë, por nuk ka oreks, duhet kërkuar një shkak fizik, psikologjik ose medikamentoz.
Nëse pacienti kufizon qëllimisht ushqimin, ka frikë nga shtimi në peshë, obsesion me kaloritë ose perceptim të ndryshuar të trupit, duhet menduar për një çrregullim të ushqyerjes si anoreksia nervore.
Dhe nëse pacienti është kequshqyer rëndë, nuk duhet thjesht t’i thuhet të hajë sa më shumë. Rikthimi i ushqyerjes duhet bërë në mënyrë të kontrolluar, sepse ekziston rreziku i refeeding syndrome.
Trajtimi i mirë nuk synon vetëm të shtojë kilogramët.
Synon të rikthejë ushqyerjen normale, funksionimin e organizmit, shëndetin psikologjik dhe marrëdhënien e shëndetshme me ushqimin dhe trupin.
Referenca
- American Psychiatric Association. The American Psychiatric Association Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders. Fourth Edition. 2023.
- American Psychiatric Association. Guideline Statement Summary – Eating Disorders. 2023.
- NHS. Anorexia nervosa – Overview.
- NHS. Anorexia nervosa – Symptoms.
- NHS. Malnutrition – Causes.
Disclaimer
Ky artikull ka qëllim edukativ dhe informues dhe nuk zëvendëson konsultën mjekësore. Humbja e oreksit ose rënia në peshë mund të ketë shumë shkaqe dhe duhet vlerësuar individualisht. Anoreksia nervore është një çrregullim potencialisht serioz që mund të shkaktojë komplikacione kardiovaskulare, metabolike, hormonale dhe psikologjike. Pacientët me të fikët, bradikardi të rëndë, dehidratim, çrregullime elektrolitike, rënie të shpejtë në peshë, refuzim të ushqimit ose lëngjeve, vetëlëndim apo mendime suicidale kërkojnë vlerësim të menjëhershëm profesional.
